چگونه توانستیم با روش های تلفیقی (بازی درمانی، تقویت حسی-حرکتی و اصلاح رفتار)، مشکلات دانش آموز بیش فعال (م. ن) را در پایه اول و دوم دبستان تربیت کاهش دهیم؟

اختلال کمبود توجه/بیشفعالی (Attention Deficit Hyperactivity Disorder - ADHD) یکی از شایعترین اختلالات عصب-تحولی دوران کودکی است که با سه نشانه اصلی «نقص توجه»، «بیشفعالی» و «تکانشگری» مشخص میشود و میتواند تاثیرات عمیق و گستردهای بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و سلامت روانی دانشآموز و حتی پویایی کلاس درس بگذارد. پژوهش حاضر، یک اقدامپژوهی گروهی است که توسط چهار آموزگار پایه اول و دوم دبستان تربیت شهرستان آققلا (فهیمه کیایی، آرزو صداقت، الهه باشقره و فریده کسلخه) با هدف کاهش مشکلات رفتاری و تحصیلی یک دانشآموز پسر ۷ ساله با نشانگان بیشفعالی (که در این پژوهش «م. ن» نامیده میشود) انجام شده است.در مرحله اول پژوهش، با استفاده از ابزارهای متعدد شامل چکلیست تشخیصی کانرز (فرم معلم و والدین)، مشاهده مستقیم ساختاریافته در کلاس و حیاط مدرسه، مصاحبه عمیق با مادر، و بررسی عملکرد تحصیلی، وضعیت موجود به دقت مستندسازی شد. تحلیل شواهد اولیه نشان داد که «م. ن» در هر سه حوزه اصلی اختلال (نقص توجه پایدار، فعالیت حرکتی بیش از حد، و تکانشگری) نمرات بالایی کسب کرده و این مسائل، علاوه بر افت تحصیلی خود او، باعث ایجاد اختلال در فرایند تدریس، کاهش زمان مفید آموزشی، و بروز تعارضات مکرر با همسالان شده است. همچنین مشخص شد که رویکردهای قبلی (شامل تذکرات مکرر کلامی، محرومسازی و جابجا کردن صندلی) نه تنها بیاثر، بلکه در مواردی تشدیدکننده مشکل بودهاند.بر اساس تحلیل این یافتهها و با تکیه بر مبانی نظری معتبر از جمله مدل «کارکردهای اجرایی» بارکلی (۱۹۹۷)، نظریه «یکپارچگی حسی» آیرز (۱۹۷۹)، اصول «اصلاح رفتار» بر اساس نظریه اسکینر (۱۹۵۳)، و رویکرد «بازیدرمانی شناختی-رفتاری» (کندال، ۲۰۰۰)، یک برنامه مداخلهای جامع، چندبعدی و تیمی طراحی گردید. این برنامه ۱۰ هفتهای (شامل ۳۰ جلسه) از چهار مولفه اصلی تشکیل شده بود: ۱) تنظیم محیط و ساختاردهی (نشستن در موقعیت استراتژیک، برنامه تصویری روزانه، سیستم اقتصاد ژتونی)، ۲) بازیهای حسی-حرکتی (مسیرهای تعادلی، جلیقه سنگین، توپهای فیجت)، ۳) آموزش رفتارهای جایگزین (آموزش صبر کردن، نوبتگیری، و مدیریت خشم از طریق داستانهای اجتماعی و ایفای نقش)، و ۴) همکاری مستمر با خانواده (جلسات هفتگی، ارائه تمرینات خانگی و آموزش فرزندپروری مثبت).نتایج حاصل از شواهد مرحله دوم، شامل تحلیل مجدد چکلیست کانرز (کاهش ۵۵ درصدی در نمره کل)، بررسی فراوانی رفتارهای هدف (کاهش ۶۵ درصدی موارد خروج از صندلی و پرخاشگری کلامی)، بهبود معنادار در کیفیت تکالیف، و گزارشهای مثبت والدین و سایر همکاران، همگی حاکی از اثربخشی معنادار برنامه مداخلهای تلفیقی بود. این پژوهش نشان میدهد که مدیریت موفق دانشآموز با ADHD در مدرسه، نیازمند نگاه تیمی، برنامهریزی منسجم، صبر و پشتکار، و ترکیب هوشمندانه راهکارهای رفتاری، حسی-حرکتی و آموزشی است.کلید واژهها: اختلال کمبود توجه/بیشفعالی (ADHD)، بیشفعالی، تکانشگری، بازیدرمانی حسی-حرکتی، اصلاح رفتار، اقتصاد ژتونی، یکپارچگی حسی، کارکردهای اجرایی.