از جعبه سیاه تا کلاس شفاف: طراحی مدل مفهومی هم افزایی انسان و هوش مصنوعی در مسیر یادگیری فردمحور

این پژوهش با هدف طراحی یک مدل مفهومی برای همافزایی انسان و هوش مصنوعی و با تاکید بر هوش مصنوعی توضیحپذیر (XAI) انجام شده است تا گذار از سیستمهای آموزشی کدر و مبتنی بر جعبهسیاه به محیطهای یادگیری شفاف و شخصیسازیشده امکانپذیر شود. مطالعه حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر سنتز نظاممند ادبیات پژوهش در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ انجام شده و مولفههای کلیدی از طریق تحلیل منابع معتبر داخلی و خارجی استخراج و در قالب یک مدل مفهومی یکپارچه سازماندهی شدهاند. مدل طراحیشده شامل چهار رکن اساسی یعنی لایه داده، هسته پردازش کدر، پل XAI و حلقه همافزایی انسان–ماشین است. یافتهها نشان میدهد که ادغام تکنیکهای توضیحپذیری میتواند با کاهش بار شناختی معلمان و تقویت الگوی «معلم در حلقه»، دقت مداخلات آموزشی را افزایش دهد و مسیر یادگیری فردمحور را بهصورت هوشمندانه تنظیم کند. بر اساس نتایج، گذار به «کلاس شفاف» مستلزم تغییر پارادایم از خودکارسازی صرف به همافزایی تعاملی است؛ رویکردی که میتواند بهعنوان چارچوبی برای توسعهدهندگان فناوریهای آموزشی و سیاستگذاران جهت ارتقای اعتماد، عدالت و کارآمدی در مدارس هوشمند مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی توضیحپذیر (XAI) ، یادگیری شخصیسازیشده ، همافزایی انسان و هوش مصنوعی ، جعبهسیاه آموزشی ، کلاس شفاف.