تحلیل کیفی ادراک دانش آموزان دوره دوم متوسطه از مفهوم ریسک ژنتیکی و نقش آن در تصمیم گیری های آینده پیرامون سلامت، ازدواج، فرزندآوری و سبک زندگی

افزایش شیوع بیماری های با منشا ژنتیکی و گسترش کاربرد دانش ژنتیک در نظام سلامت، ضرورت ارتقای سواد ژنتیکی نسل نوجوان را بیش از گذشته آشکار ساخته است. دانش آموزان دوره دوم متوسطه در مرحله ای از رشد شناختی و اجتماعی قرار دارند که بسیاری از نگرش ها، ارزش ها و تصمیم های آینده آنان در زمینه سلامت، ازدواج، فرزندآوری و سبک زندگی شکل می گیرد. درک آنان از مفهوم ریسک ژنتیکی می تواند بر کیفیت تصمیم گیری های فردی و خانوادگی در سال های آتی اثرگذار باشد؛ با این حال، شواهد نشان می دهد که آموزش مفاهیم ژنتیکی در مدارس، بیش از آنکه بر فهم کاربردی و تصمیم گیری مبتنی بر آگاهی متمرکز باشد، بر انتقال دانش نظری تاکید دارد و همین مسئله می تواند موجب برداشت های ناقص یا نادرست از مفهوم ریسک ژنتیکی شود.پژوهش حاضر با هدف تحلیل کیفی ادراک دانش آموزان دوره دوم متوسطه از مفهوم ریسک ژنتیکی و تبیین نقش این ادراک در تصمیم گیری های آینده پیرامون سلامت، ازدواج، فرزندآوری و سبک زندگی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و بر پایه تحلیل مضمون طراحی شد. مشارکت کنندگان به صورت هدفمند از میان دانش آموزان دوره دوم متوسطه با حداکثر تنوع از نظر جنسیت، پایه تحصیلی و رشته آموزشی انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته و یادداشت های میدانی گردآوری و تا دستیابی به اشباع اطلاعات ادامه یافت. سپس داده ها طی فرایند کدگذاری، طبقه بندی و استخراج مضامین مورد تحلیل قرار گرفتند و برای افزایش اعتبار یافته ها از راهبردهایی همچون بازبینی مشارکت کنندگان، بررسی همتایان علمی و مقایسه مستمر داده ها استفاده شد.تحلیل داده ها نشان داد که ادراک دانش آموزان از ریسک ژنتیکی در قالب پنج مضمون اصلی شامل «شناخت محدود و آمیخته با باورهای نادرست»، «تاثیر آموزش مدرسه و خانواده بر شکل گیری ادراک»، «نگرش به مسئولیت پذیری در قبال سلامت آینده»، «چالش های اخلاقی و اجتماعی در تصمیم گیری های مرتبط با ازدواج و فرزندآوری» و «تمایل به اصلاح سبک زندگی در پرتو آگاهی ژنتیکی» قابل تبیین است. یافته ها همچنین نشان داد که بخش قابل توجهی از دانش آموزان، ریسک ژنتیکی را مفهومی قطعی و تغییرناپذیر تلقی می کنند، در حالی که گروهی دیگر نقش عوامل محیطی، تغذیه، فعالیت بدنی، مراقبت های پیشگیرانه و مشاوره ژنتیک را در کاهش پیامدهای احتمالی مورد توجه قرار می دهند. علاوه بر این، تجربه های خانوادگی، محتوای کتاب های درسی، رسانه های اجتماعی و تعامل با معلمان علوم و زیست شناسی از مهم ترین عوامل موثر بر شکل گیری ادراک آنان شناسایی شد.نتایج پژوهش نشان می دهد که ارتقای سواد ژنتیکی دانش آموزان نباید صرفا به آموزش مفاهیم علمی محدود شود، بلکه لازم است توانایی تحلیل موقعیت های واقعی، ارزیابی ریسک، تصمیم گیری آگاهانه و مسئولانه و درک ابعاد اخلاقی و اجتماعی موضوعات ژنتیکی نیز در برنامه های درسی مورد توجه قرار گیرد. طراحی برنامه های آموزشی مبتنی بر موقعیت های واقعی زندگی، استفاده از روش های تدریس مشارکتی و تقویت نقش مشاوره ژنتیک در آموزش عمومی می تواند زمینه ارتقای کیفیت تصمیم گیری نسل آینده در حوزه سلامت، ازدواج، فرزندآوری و سبک زندگی را فراهم سازد. یافته های این پژوهش می تواند برای برنامه ریزان آموزشی، مولفان کتاب های درسی، دبیران زیست شناسی، مشاوران مدارس و سیاست گذاران حوزه سلامت در بازنگری برنامه های آموزش ژنتیک و ارتقای سواد سلامت ژنتیکی نوجوانان کاربرد داشته باشد.

کلیدواژه ها:

ریسک ژنتیکی ، ادراک دانش آموزان ، سواد ژنتیکی ، تصمیم گیری سلامت ، تحلیل کیفی