نهج البلاغه به مثابه الگویی از حکمرانی عدل محور پیوند اندیشه سیاسی قدسی و عقلانیت عملی

نهج البلاغه در خوانش های متعارف اغلب به عنوان متنی اخلاقی و هنجاری تفسیر شده است در حالی که بررسی دقیق خطبه ها و نامه های سیاسی آن نشان می دهد این متن واجد الگویی منسجم از حکمرانی عملی و عقلانیت سیاسی است که در بستر اندیشه سیاسی قدسی شکل گرفته و در عرصه عمل سیاسی تحقق یافته است مسئله اصلی این پژوهش آن است که شیوه حکمرانی امام علی (ع) چگونه صورت بندی خاصی از عقلانیت عملی را بازنمایی می کند و این عقلانیت چه نسبتی با اندیشه سیاسی قدسی دارد پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل انتقادی متون نهج البلاغه را به مثابه الگویی از حکمرانی عدل محور بازخوانی می کند؛ الگویی که در آن عقلانیت عملی نه در گسست از امر قدسی، بلکه در امتداد آن و در قالب تصمیم گیری سیاسی و اداره جامعه ظهور می یابد برای تبیین دقیق تر این منطق، مطالعه ای تطبیقی با سیاست نامه خواجه نظام الملک به عنوان نمونه شاخص سنت سیاست نامه نویسی و عقلانیت دولت مدار در جهان اسلام انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عقلانیت عملی در نهج البلاغه بر عناصری چون عدالت، امنیت، هویت دینی، سنت نبوی و توجه به رعیت استوار است و این عناصر نه ابزار بلکه معیارهای بنیادین مشروعیت حکمرانی محسوب می شوند. در این چارچوب امنیت و کارآمدی حکومت اهدافی مستقل نیستند بلکه پیامد مستقیم پایبندی حاکم به عدالت، رعایت حقوق مردم و التزام به منبع قدسی مشروعیت سیاسی به شمار می آیند. همچنین، پاسخگویی حاکم و توجه به رعیت نقش محوری در محدودسازی قدرت و جهت دهی به عقلانیت عملی حکومت ایفا می کند. در مقابل، نتایج مطالعه تطبیقی نشان می دهد که در سنت سیاست نامه نویسی، امنیت و ثبات حکومت غایت اصلی سیاست ورزی است و عدالت و توجه به مردم عمدتا کارکردی ابزاری دارند از این رو نهج البلاغه را می توان به عنوان الگویی از پیوند اندیشه سیاسی قدسی با عقلانیت عملی در حکمرانی اسلامی تفسیر کرد؛ الگویی که گذار از اخلاق صرف به سیاست ورزی مسئولانه و غایت محور را ممکن می سازد.

کلیدواژه ها:

نهج البلاغه ، عقلانیت عملی ، حکمرانی عدل محور ، اندیشه سیاسی قدسی ، سیاست نامه