مرور روایتی از کاربرد پدیدارشناسی در واکاوی تجارب زیسته زنان از چالش های سلامت باروری و جنسی در ایران

مقدمه و هدف: سلامت باروری و جنسی زنان، فراتر از ابعاد زیست پزشکی، ریشه در لایه های عمیق تجربه ی زیسته، معانی فردی و زمینه های فرهنگی-اجتماعی دارد. رویکردهای کمی غالب، هرچند در شناسایی الگوهای کلی سودمندند، توانایی لازم برای درک پیچیدگی های وجودی و معنایی این حوزه را ندارند. پدیدارشناسی با تاکید بر «زیست جهان» و «ادراک بدن مند»، امکان نفوذ به لایه های پنهان تجربه ی زنان را فراهم می سازد. هدف این مرور روایتی، فراهم آوردن تصویری یکپارچه، تحلیلی و انتقادی از توانمندی ها، کاربست ها و کاستی های رویکرد پدیدارشناختی در مطالعه ی چالش های سلامت باروری و جنسی زنان ایران در بازه ی زمانی 1390 تا 1405 است. روش: این مطالعه با راهبرد مرور روایتی، با جستجو در پایگاه های علمی معتبر فارسی و انگلیسی و با استفاده از کلیدواژه های مرتبط با «پدیدارشناسی»، «تجربه ی زیسته»، «سلامت باروری» و «سلامت جنسی» زنان، 23 مطالعه ی پدیدارشناختی و کیفی مرتبط را شناسایی، تحلیل و سنتز کرده است. یافته ها: یافته ها در شش حوزه ی کلیدی دسته بندی شدند: (1) تجربه ی زیسته از چالش های باروری (ناباروری، فشارهای اجتماعی-خانوادگی)؛ (2) تجربه ی مسائل و اختلالات جنسی (سکوت، شرم، دشواری در بیان)؛ (3) تجربه ی تغییرات باروری در دوره های زندگی (بارداری، زایمان، سقط جنین، یائسگی)؛ (4) بدن مندی، تصویر بدنی و هویت زنانه؛ (5) نقش فرهنگ، جنسیت و هنجارهای اجتماعی؛ و (6) تجربه ی دریافت خدمات سلامت. پژوهش های پدیدارشناختی نشان داده اند که عواملی چون ترس، تجربه ی نامطلوب و تشویق دیگران در انتخاب زایمان سزارین (شاهوی و همکاران، 1393)؛ کلیشه های جنسیتی، احقاق جنسی پایین و سکوت زنان در زیست جنسی (قاسمی و همکاران، 1403)؛ و مضامینی چون «رهایی از قفس» و «سبک و سنگین کردن» در تجربه ی یائسگی (ثناگو و جویباری، 1392) از جمله یافته های برجسته هستند. با وجود دستاوردها، شکاف های پژوهشی قابل توجهی شامل کمبود مطالعات در گروه های حاشیه نشین، روستایی، زنان با ناتوانی و اقوام مختلف و نیز غلبه ی رویکردهای توصیفی بر تفسیری-انتقادی مشاهده می شود (دژکام و همکاران، 1402؛ نقدی دورباطی، 1402( نتیجه گیری: پدیدارشناسی ابزاری توانمند برای آشکارسازی ابعاد پنهان و معنادار سلامت باروری و جنسی زنان است و یافته های آن می تواند به فردمحورسازی مراقبت، بهبود ارتباط ارائه دهندگان خدمات با زنان، طراحی مداخلات حساس به فرهنگ و سیاست گذاری مبتنی بر عدالت جنسیتی کمک کند. گسترش مطالعات در گروه های متنوع جمعیتی، تقویت رویکردهای تفسیری و پیوند یافته های پدیدارشناختی با طراحی خدمات سلامت، از اولویت های پژوهشی آینده است.

کلیدواژه ها:

پدیدارشناسی ، تجربه ی زیسته ، سلامت باروری ، سلامت جنسی زنان