نقش جریان های سیاسی-مذهبی کوفه و بصره در انتقال و صورت بندی احادیث مهدویت و ملاحم در قرن دوم هجری

پژوهش حاضر به واکاوی نقش جریان های سیاسی-مذهبی دو کانون بزرگ علمی و سیاسی جهان اسلام، یعنی کوفه و بصره، در فرآیند انتقال و صورت بندی احادیث مهدویت و ملاحم در قرن دوم هجری می پردازد. قرن دوم هجری به عنوان دوره تبلور منازعات فرقه ای و بستری برای تثبیت متون روایی، شاهد کنشگری فعال گروه هایی نظیر شیعیان (با گرایش های کیسانی، زیدیه و امامیه)، خوارج و مرجئه بوده است. این مقاله با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد متن شناختی، این فرضیه را بررسی می کند که روایات مهدوی و ملاحم در این دوره، نه صرفا پدیده هایی قدسی و ایزوله، بلکه خروجی تعاملات پیچیده میان شرایط سیاسی ملتهب، آرمان گرایی جریان های مخالف امویان و عباسیان و فرآیند هویت سازی فرقه ای بوده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که کوفه به عنوان خاستگاه اصلی تشیع و بصره به عنوان مرکز حدیث گرایی اهل سنت و اعتزال، هر یک با بهره گیری از ادبیات «ملاحم» و «فتن»، به صورت بندی های متفاوتی از مسئله منجی دست زده اند که در کوفه با تاکید بر عدالت خواهی و انتقام جویی (مشروعیت بخشی به علویان) و در بصره با تاکید بر هرج ومرج گرایی و ضرورت حفظ ثبات سیاسی و مشروعیت بخشی به سنت، نمود یافته است. این صورت بندی ها در نهایت سنگ بنای شکل گیری متون جوامع حدیثی بعدی (کتب سته و اصول کافی) را فراهم آورده اند.

کلیدواژه ها:

احادیث مهدویت ، ادبیات ملاحم و فتن ، کوفه و بصره ، قرن دوم هجری ، صورت بندی فرقه ای ، انتقال روایی ، سیاست و دین در صدر اسلام