جغرافیای تاریخی تدوین مصاحف صحابه و بازتاب آن بر تنوع قرائات قرآن تا پیش از توحید مصاحف عثمانی

این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد جغرافیای تاریخی، به بررسی روند تکوین و گسترش مصاحف صحابه در مراکز اصلی جهان اسلام (به ویژه مدینه، کوفه، بصره، شام و مصر) و تاثیر آن بر تکثر قرائات پیش از عصر عثمانی می پردازد. پرسش اصلی این است که چگونه شرایط اقلیمی، فرهنگی و تعاملات زبانی در مناطق مختلف فتوحات، زمینه ساز پیدایش مصاحف شخصی و مکتبی صحابه شده و این تفاوت های جغرافیایی، چه نقشی در تثبیت و استمرار تنوع قرائات ایفا کرده اند؟ یافته ها نشان می دهد که مصاحف صحابه نه تنها ابزاری برای حفظ وحی، بلکه بازتاب دهنده ی سنت های آموزشی و تفسیری بومی هر منطقه بوده است. تنوع در شیوه ی نگارش (رسم الخط)، جای گیری کلمات و تفاوت در نقل های تفسیری حاشیه ای در این مصاحف، به شکل گیری «مکاتب قرائتی» منجر گردید که تا پیش از اقدام عثمان به توحید مصاحف، هویت علمی و دینی هر مرکز را تعریف می کرد. این تحقیق نشان می دهد که توحید مصاحف عثمانی، پاسخی دیرهنگام به واگرایی های برخاسته از همین بسترهای جغرافیایی و فرهنگی متمایز بوده است که به بهانه ی حفظ وحدت امت، ناگزیر به تقابل با سنت های محلی و مصاحف معتبر صحابه انجامید.

کلیدواژه ها:

جغرافیای تاریخی ، مصاحف صحابه ، قرائات قرآن ، توحید مصاحف ، مکاتب قرائتی ، تاریخ متن قرآن ، عصر عثمانی