دجال وارگی رسانه ای در عصر فضای مجازی ، فرصت ها ، آسیب ها و راهکارهای تربیتی

گسترش فناوری های ارتباطی و شبکه های اجتماعی، شیوه ارتباط، آموزش، اطلاع رسانی و تعاملات اجتماعی انسان معاصر را دگرگون ساخته است. فضای مجازی از یک سو فرصت های ارزشمندی برای دسترسی به منابع علمی و آموزشی، ارتباطات علمی، تولید و تبادل محتوا و گسترش تعاملات اجتماعی فراهم می کند و از سوی دیگر، استفاده افراطی و غیرهدفمند یا مواجهه با محتوای فریبنده و گمراه کنندهمی تواندزمینه سازآسیب های فردی، خانوادگی، آموزشی و تربیتی شود. این مسئله در مورد دانش آموزان و دانشجویان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا آنان در دوره ای از زندگی قرار دارند که هویت، شخصیت، مهارت های اجتماعی و نظام ارزشی آنان در حال شکل گیری و تثبیت است.پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از آیات قرآن کریم، منابع روایی و تفسیری و برخی پژوهش ها و گزارش های معتبر علمی، ابتدا ظرفیت ها و کارکردهای مثبت فضای مجازی را بررسی می کند و سپس به تحلیل پیامدهای استفاده افراطی و مشکل زای آن می پردازد. در ادامه، با بهره گیری تحلیلی از مفهوم «دجال» در منابع اسلامی، مفهوم «دجال وارگی رسانه ای» به عنوان یک چارچوب تحلیلی و کاربرد دیجیتال رسانه ایپیشنهاد می شود. مراد از این مفهوم، یکسان دانستن رسانه های نوین با دجال مذکور در روایات نیست؛ بلکه توصیف وضعیتی است که در آن برخی سازوکارهای رسانه ای از طریق فریب، حقیقت نمایی، تحریف، تحریک هیجان، تصرف توجه و تضعیف فرایند راستی آزمایی، قدرت تشخیص و انتخاب آگاهانه مخاطب را تحت تاثیر قرار می دهند.یافته های پژوهش نشان می دهد که مسئله اصلی، ذات فناوری دیجیتالی یا اصل استفاده از فضای مجازی نیست؛ بلکه نوع محتوا، هدف و شیوه استفاده، میزان و کیفیت مصرف رسانه ای، شرایط فردی و اجتماعی و توانایی کاربر در خودکنترلی و تشخیص محتوای معتبر است. ازاین رو، راهکار مناسب، فناوری ستیزی یا حذف رسانه نیست؛ بلکه تربیت رسانه ای، تقویت قدرت تحلیل و تشخیص، مدیریت زمان و توجه، حفظ تعادل میان ارتباط مجازی و واقعی، تقویت خودکنترلی و تولید و ترویج محتوای علمی، اخلاقی و دینی معتبر است. بر این اساس، می توان گفت رسانه در صورت استفاده آگاهانه و هدفمند، ابزاری برای رشد و تعالی انسان است؛ اما در صورت استفاده افراطی یا مواجهه منفعلانه با محتوای فریبنده، می تواند به عاملی برای غفلت، اختلال در اولویت های زندگی و تضعیف قدرت تشخیص تبدیل شود.

کلیدواژه ها:

فضای مجازی ، دجال وارگی رسانه ای ، تربیت رسانه ای ، سواد رسانه ای ، استفاده مشکل زا ، دانش آموزان و دانشجویان ، آسیب های رسانه ای.