نقش آموزش معکوس در پرورش خلاقیت و مهارت های شناختی دانش آموزان

تحولات آموزشی دهه های اخیر نشان داده است که یادگیری اثربخش صرفا با انتقال اطلاعات و حفظ محتوای درسی تحقق نمی یابد، بلکه نظام های آموزشی باید زمینه هایی را فراهم کنند که دانش آموز بتواند اطلاعات را تحلیل کند، میان مفاهیم ارتباط برقرار سازد، مسئله حل کند، ایده های تازه تولید نماید و آموخته های خود را در موقعیت های جدید به کار گیرد. در این میان، آموزش معکوس به عنوان یکی از رویکردهای فعال یاددهی یادگیری، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه خلاقیت و مهارت های شناختی دانش آموزان دارد. در این شیوه، آشنایی اولیه با محتوای آموزشی عمدتا پیش از حضور در کلاس انجام می شود و زمان کلاس به فعالیت های تعاملی، حل مسئله، بحث، کاربرد مفاهیم، تولید ایده و بازخورد اختصاص می یابد. هدف مقاله حاضر بررسی نقش آموزش معکوس در پرورش خلاقیت و توسعه مهارت های شناختی دانش آموزان است. مقاله با رویکرد علمی ترویجی و به روش مروری کتابخانه ای تدوین شده و مطالعات فارسی و خارجی مرتبط با آموزش معکوس، یادگیری فعال، خلاقیت، عملکرد تحصیلی، انگیزش و تفکر سطح بالاتر مورد تحلیل قرار گرفته اند. بررسی مبانی نظری نشان می دهد آموزش معکوس از طریق افزایش زمان پردازش فعال اطلاعات، فراهم کردن فرصت حل مسئله، افزایش تعامل با معلم و همسالان، امکان بازبینی محتوا، توجه به تفاوت های فردی و استفاده از فعالیت های مسئله محور می تواند زمینه رشد مولفه هایی مانند انعطاف شناختی، تحلیل، استدلال، ترکیب، ارزیابی و تولید ایده های جدید را فراهم سازد. یافته های تحلیلی همچنین نشان می دهد اثربخشی این الگو به کیفیت فعالیت های پیش از کلاس و درون کلاس وابسته است و صرف انتقال سخنرانی معلم به خارج از کلاس نمی تواند خلاقیت یا تفکر سطح بالا را تضمین کند. برای تحقق ظرفیت های شناختی آموزش معکوس، لازم است زمان کلاس به پرسش های باز، مسئله های چندراه حلی، گفت وگوی استدلالی، فعالیت های پژوهشی و تولید محصولات یادگیری اختصاص یابد. در مجموع می توان نتیجه گرفت آموزش معکوس، در صورت طراحی هدفمند، می تواند دانش آموز را از دریافت کننده منفعل محتوا به یادگیرنده ای پرسشگر، تحلیلگر، خلاق و مسئول تبدیل کند.