واکاوی ظرفیت های هوش مصنوعی در پرورش و سنجش تفکر نقادانه و خلاقیت یادگیرندگان دوره متوسطه

گسترش هوش مصنوعی در محیط های آموزشی، زمینه شکل گیری رویکردهای نوینی را در یاددهی، یادگیری و ارزشیابی فراهم ساخته و ضرورت بازاندیشی در شیوه های پرورش شایستگی های شناختی یادگیرندگان را افزایش داده است. در این میان، تفکر نقادانه و خلاقیت به عنوان دو شایستگی بنیادین برای تحلیل اطلاعات، حل مسائل پیچیده، سنجش استدلال ها، تولید ایده های نو و مواجهه آگاهانه با موقعیت های متغیر، جایگاه ویژه ای در آموزش دوره متوسطه دارند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ظرفیت های هوش مصنوعی در پرورش و سنجش تفکر نقادانه و خلاقیت یادگیرندگان دوره متوسطه انجام شده است. این مطالعه با رویکرد مروری و بر پایه تحلیل منابع علمی، پژوهش های مرتبط و اسناد تخصصی حوزه فناوری های آموزشی تدوین شده است. بررسی شواهد نشان می دهد ابزارهای هوشمند آموزشی از طریق ارائه بازخورد متناسب با عملکرد فراگیر، ایجاد موقعیت های مسئله محور، طرح پرسش های چندسطحی، پشتیبانی از یادگیری شخصی سازی شده و فراهم سازی فرصت برای تولید، اصلاح و مقایسه ایده ها می توانند بستر مناسبی برای تقویت استدلال، تحلیل، داوری و تفکر واگرا ایجاد کنند. در حوزه سنجش نیز تحلیل فرایند حل مسئله، بررسی الگوهای پاسخ دهی، سنجش روند شکل گیری ایده و ارائه بازخورد تکوینی می تواند تصویری چندبعدی تر از عملکرد شناختی دانش آموز نسبت به سنجش های صرفا نتیجه محور فراهم آورد. با این حال، اثربخشی این فناوری به نحوه طراحی فعالیت های آموزشی، نقش هدایتگر معلم، سواد هوش مصنوعی یادگیرندگان و رعایت اصول اخلاقی وابسته است. وابستگی شناختی به پاسخ های آماده، کاهش تلاش مستقل، سوگیری الگوریتمی، ابهام در اعتبار برخی شیوه های سنجش و مسائل مرتبط با حریم خصوصی از مهم ترین چالش های این حوزه به شمار می روند. بر این اساس، هوش مصنوعی زمانی می تواند به پرورش تفکر نقادانه و خلاقیت کمک کند که نه به عنوان جایگزین اندیشه دانش آموز، بلکه به مثابه ابزاری برای پرسشگری، بازاندیشی، ایده پردازی و دریافت بازخورد هدفمند در فرایند یادگیری به کار گرفته شود.