واکاوی دلالت های فلسفی و پیامدهای جامعه شناختی استقرار هوش مصنوعی در زیست بوم تعلیم و تربیت

گسترش روزافزون فناوری های هوشمند محاسباتی در ساحت یادگیری فراتر از یک نوسازی ابزاری صرف، تحولی پارادایمی در مبانی معرفتی و پیکره بندی اجتماعی نظام تعلیم و تربیت رقم زده است؛ از این رو، پژوهش مروری حاضر با هدف واکاوی نقادانه ابعاد فلسفی و پیامدهای جامعه شناختی ادغام هوش مصنوعی در محیط های آموزشی سامان یافته است. در ساحت فلسفی، این تحول به بازتعریف پرسش های بنیادین پیرامون سرشت آموختن، مرزهای عاملیت و خودمختاری انسان در هم زیستی با پردازشگرهای تصمیم ساز، و اعتبار معرفت شناختی دانشی می پردازد که به واسطه شبکه های مصنوعی بازتولید می شود؛ در بعد اجتماعی نیز متغیرهایی نظیر توزیع عادلانه فرصت های رشد تحصیلی، خطر بازتولید نابرابری های ساختاری و بازطراحی نقش های تاریخی آموزگار و یادگیرنده در کانون نقد قرار می گیرند. اگرچه سامانه های هوشمند از ظرفیتی بی نظیر برای فردی سازی فرآیند آموزش برخوردارند، اما توامان بسترساز چالش های ژرفی چون تجاری سازی افراطی علم، کاهش عمق تجارب عاطفی-انسانی و زوال تعاملات اصیل بین فردی در مدرسه هستند؛ بر همین اساس، لزوم بازنگری در رسالت های غایی نهاد آموزش و تنظیم اسناد بالادستی با ابتنا بر ارزش های اخلاقی ضرورتی دوچندان می یابد. تحلیل یافته های اسنادی حاکی از آن است که فروکاستن امر چندوجهی پرورش آدمی به تبادل و پردازش داده ها، خطایی بنیادین در سیاست گذاری است و حفظ جایگاه محوری کرامت انسانی باید شالوده اصلی هر نوع دگرگونی فناورانه باشد؛ در نهایت، تقویت بینش انتقادی و ارتقای سواد هوش مصنوعی در تمامی کنشگران آموزشی به عنوان راهبردی گریزناپذیر توصیه می شود تا بتوان از کارکردهای نوآورانه پردازشی، در مسیر بسط عدالت اجتماعی و کمال انسانی بهره گرفت.