سیاست مدارای مذهبی و اسکان ارامنه در جلفای نو؛ بررسی پیوند اقتصاد ابریشم با بازتولید تمدنی و هنری در عصر شاه عباس اول

کوچ اجباری و اسکان جامعه ارمنی جلفای ارس در کرانه جنوبی زاینده رود (جلفای نو) در سال های ۱۰۱۳ تا ۱۰۱۴ ه.ق، نمودی برجسته از رویکرد پراگماتیستی شاه عباس اول صفوی در مدیریت منابع سرزمینی و ژئواکونومیک است. در شرایطی که مشروعیت دولت صفوی بر پایه های مذهبی تشیع دوازده امامی استوار بود، اتخاذ سیاست تسامح مذهبی و اعطای خودمختاری های حقوقی، اداری و عبادی به اقلیت مسیحی جلفا، پرسش بنیادینی را درباره انگیزه ها و بازتاب های تمدنی این کنش پدید می آورد. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر منابع دست اول تاریخی، سفرنامه های اروپایی و شواهد معماری برجای مانده، در پی تبیین نسبت میان عقلانیت اقتصادی صفویه در انحصار تجارت بین المللی ابریشم با تحولات تمدنی و هنری جلفای نو است. یافته های تحقیق نشان می دهد که تسامح مذهبی شاه عباس نه یک رویکرد صرفا اخلاقی یا مصلحت کوتاه مدت، بلکه راهبردی ساختاری برای ادغام شبکه تجاری فراملی «خوجه های ارمنی» در نظام بازرگانی خارجی ایران بود تا از این طریق، ضمن دور زدن مسیرهای تحت انحصار امپراتوری عثمانی، ورود نقدینگی و فلزات گرانبها (شمش نقره) به کشور تضمین گردد. این امنیت حقوقی و انباشت سرمایه، بسترساز زایش یک هویت کالبدی و فرهنگی التقاطی شد که تجلی عینی آن در معماری هیبریدی کلیساهای جلفای نو (تلفیق پوسته گنبدی و آجرکاری صفوی با پلان باسیلیکایی و فرسکوهای رنسانس/بیزانسی) و انتقال فناوری های پیشرو از جمله تاسیس نخستین چاپخانه حروفی خاورمیانه در کلیسای وانک (۱۶۳۸ م) تبلور یافت. واژگان کلیدی: شاه عباس اول، جلفای نو، ارامنه، تجارت ابریشم، تسامح مذهبی، معماری التقاطی، اقلیت واسط، تعاملات تمدنی.