گذار از نظام حفظ محور به عصر هوش مصنوعی: راهکارهای عملی برای معلمان جهت تبدیل فناوری های نوین به ابزاری برای تفکر انتقادی

ورود شتابان و فراگیر فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی به زیست بوم آموزش، ساختارها، روش ها و پارادایم های سنتی یادگیری را با چالش های عمیق معرفت شناختی و کاربردی روبه رو ساخته است. نظام های آموزشی که برای سالیان متمادی بر پایه انباشت اطلاعات، حفظ طوطی وار مفاهیم و بازپس دهی مکانیکی داده ها استوار بودند، در مواجهه با ابزارهای هوشمندی که توانایی تولید، تحلیل و سازمان دهی لحظه ای دانش را دارند، ناکارآمدی بنیادی خود را به نمایش گذاشته اند. هدف از پژوهش حاضر، بازخوانی ضرورت گذار از الگوی حافظه محور و ارائه راهکارهای عملی و پداگوژیک برای معلمان به منظور تبدیل هوش مصنوعی از یک ابزار تسهیل کننده انفعال به محرکی برای پرورش تفکر انتقادی، حل مسئله و عاملیت شناختی دانش آموزان است. این پژوهش از نظر هدف در زمره پژوهش های بنیادی-کاربردی قرار دارد و با رویکرد کیفی و راهبرد سنتزپژوهی اسنادی به انجام رسیده است. جامعه پژوهش را کلیه اسناد بالادستی، کتب مرجع علوم تربیتی، و مقالات منتشرشده در نشریات علمی-پژوهشی معتبر کشور در حوزه های تکنولوژی آموزشی، فلسفه آموزش، و روان شناسی شناختی تشکیل داده اند. از میان اسناد بررسی شده، با کاربست نمونه گیری هدفمند مبتنی بر ملاک های اشباع نظری، پنجاه و چهار سند معتبر گزینش شده و از طریق فن تحلیل مضمون کیفی در پنج گام پیاپی مورد واکاوی قرار گرفتند. جهت ممیزی و تایید کیفیت داده ها، شاخص های باورپذیری، انتقال پذیری و بازبینی متخصصان لحاظ گردید. یافته های پژوهش نشان می دهد که مواجهه انفعالی یا تقابلی با هوش مصنوعی، خطرات جدی نظیر تنبلی شناختی، فرسایش تفکر عمیق و وابستگی فکری را به همراه دارد؛ در حالی که بازآفرینی نقش معلم به عنوان طراح سناریوهای مسئله محور و تسهیل گر سنجش گری، می تواند هوش مصنوعی را به دستیار تفکر تبدیل سازد. راهکارهای عملی استخراج شده در پنج محور اصلی شامل طراحی پرسش های سطوح بالای شناختی، کاربست ارزشیابی های فرایندی و عملکردی، آموزش سواد انتقادی داده ها، طراحی وظایف یادگیری معکوس، و بازآفرینی نقش اخلاقی و ارزیابانه دانش آموزان صورت بندی می شود. نتیجه گیری پژوهش روشن می سازد که گذار به عصر هوش مصنوعی نه به معنای حذف معلم، بلکه به معنای ارتقای مقام او از انتقال دهنده اطلاعات به پرورش دهنده عقلانیت و تفکر نقادانه است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، حافظه محوری ، تفکر انتقادی ، پداگوژی نوین ، عاملیت شناختی ، سواد رسانه ای ، ارزشیابی عملکردی.