زمینه های اجتماعی گرایش دانش آموزان به دخانیات و مواد محرک جدید

پژوهش حاضر با هدف واکاوی جامعه شناختی و آسیب شناسانه زمینه های اجتماعی، ساختاری و فرهنگی گرایش دانش آموزان دوره متوسطه به مصرف دخانیات و مواد محرک و نوظهور به انجام رسیده است. گسترش مصرف مواد دخانی سنتی، سیگارهای الکترونیکی و محرک های جدید در میان نوجوانان، یکی از بحرانی ترین تهدیدهای پیش روی سلامت روانی، جسمانی، اخلاقی و اجتماعی نهاد آموزش و پرورش و خانواده ها به شمار می رود. هدف اصلی این پژوهش، دستیابی به درکی عمیق، چندوجهی و زمینه محور از پیش زمینه های تسهیل کننده و مشوق این رفتارهای پرخطر در بطن مناسبات فردی، خانوادگی، خرده فرهنگ گروه همسالان و فضای رسانه ای است. از نظر پارادایم روش شناختی، این مطالعه در زمره پژوهش های کیفی–توصیفی با اتخاذ رویکرد پدیدارشناسانه و تحلیل مضمون قرار دارد. میدان تجربی پژوهش را مشاوران مدارس، دبیران درس علوم اجتماعی، والدین، مددکاران اجتماعی و گروهی از نوجوانان دارای تجارب زیسته پیرامون رفتارهای پرخطر تشکیل دادند. به منظور گردآوری ژرف نگر داده ها، از تکنیک نمونه گیری هدفمند تا رسیدن به نقطه اشباع نظری استفاده شد و اطلاعات از طریق مصاحبه های عمیق فردی نیمه ساختاریافته و جلسات متمرکز گروهی گردآوری گردید. داده های متنی پس از پیاده سازی، بر اساس مراحل شش گانه کدگذاری و تحلیل مضمون مورد واکاوی قرار گرفتند. یافته های حاصل نشان داد که بسترهای گرایش نوجوانان به این مواد در قالب پنج مضمون سازمان دهنده شامل «فشار هنجاری و همانندسازی در خرده فرهنگ گروه همسالان»، «دگرگونی کارکردی نهاد خانواده و سبک های تربیتی ناکارآمد»، «بازتولید الگوهای مصرف نمایشی و جذابیت های بصری تولیدات نوظهور صنعتی»، «کاهش نشاط اجتماعی، احساس پوچی و اضطراب ناشی از آینده نامطمئن» و «خلاهای بنیادین در نظام آموزش خودمراقبتی و مهارت های مقاومت منفی در مدارس» دسته بندی می شوند. بر مبنای یافته ها، اتخاذ رویکردهای تلفیقی مبتنی بر توانمندسازی روان شناختی–اجتماعی دانش آموزان، بازسازی گفتمان حمایتی در خانواده، تقویت تاب آوری هیجانی و استقرار برنامه های پیشگیرانه مدرسه محور و جامعه محور برای مقابله پایدار با این پدیده پیشنهاد شده است.

کلیدواژه ها:

زمینه های اجتماعی ، گرایش به دخانیات ، مواد محرک جدید ، دانش آموزان ، خرده فرهنگ همسالان ، رفتارهای پرخطر ، توانمندسازی اجتماعی.