راهکارهای افزایش انگیزه وعلاقه دانش آموزان به یادگیری

انگیزه و علاقه به یادگیری، از بنیادی ترین مولفه های تاثیرگذار بر کیفیت فرایند یادگیری و پیامدهای تحصیلی دانش آموزان به شمار می روند (سیف، ۱۳۹۹؛ کدیور، ۱۳۹۸). باوجود انبوه پژوهش های انجام شده در حوزه انگیزش تحصیلی، همچنان بسیاری از معلمان و دست اندرکاران آموزشی با چالش کاهش یا فقدان انگیزه در دانش آموزان مواجه هستند و نیاز به دسته بندی جامع و عملیاتی از راهکارهای افزایش انگیزه، بیش ازپیش احساس می شود (رضایی و همکاران، ۱۴۰۱؛ محمدی و احمدی، ۱۴۰۲). پژوهش حاضر با هدف شناسایی، تبیین و طبقه بندی راهکارهای موثر در افزایش انگیزه و علاقه دانش آموزان به یادگیری، به روش مرور نظام مند و با اتکا به منابع معتبر علمی داخلی و بین المللی انجام شده است (سیف، ۱۳۹۹؛ کدیور، ۱۳۹۸). چارچوب نظری این پژوهش بر دو نظریه بنیادین در حوزه انگیزش یعنی نظریه خودتعیینگری (دسی و رایان، ۲۰۰۰؛ رایان و دسی، ۲۰۲۰) و مدل آر.سی.اس (کلر، ۲۰۱۰) استوار است. نظریه خودتعیینگری بر تامین سه نیاز روان شناختی بنیادین خودمختاری، شایستگی و ارتباط به عنوان پیش شرط شکل گیری انگیزه درونی تاکید دارد (رایان و دسی، ۲۰۲۰؛ نادری و همکاران، ۱۳۹۹). مدل آر.سی.اس نیز چهار مولفه توجه، ارتباط، اعتمادبه نفس و رضایت را برای طراحی انگیزشی آموزش معرفی می کند (کلر، ۲۰۱۰؛ کریمی و حسینی، ۱۴۰۰).یافته های حاصل از مرور نظام مند پژوهش های پیشین نشان می دهد که راهکارهای افزایش انگیزه را می توان در پنج سطح کلی طبقه بندی کرد: (۱) راهکارهای مبتنی بر تامین نیازهای روان شناختی بنیادین شامل خودمختاری (واگذاری انتخاب به دانش آموزان، کاهش کنترل بیرونی)، شایستگی (ارائه بازخورد موثر، طراحی تکالیف چالش برانگیز متناسب با سطح توانایی) و ارتباط (ایجاد روابط مثبت معلم-دانش آموز، تقویت تعاملات همسالان) (سیف، ۱۳۹۹؛ کدیور، ۱۳۹۸؛ قاسمی و همکاران، ۱۴۰۰)؛ (۲) راهکارهای مبتنی بر مدل آر.سی.اس شامل جلب توجه (استفاده از محرک های جدید، پرسش های چالش برانگیز)، ایجاد ارتباط (ارتباط محتوا با تجارب زیسته دانش آموزان، کاربردی سازی)، تقویت اعتمادبه نفس (تنظیم سطح دشواری، ارائه بازخورد سازنده) و تامین رضایت (ایجاد فرصت برای کاربرد دانش، ارائه پاداش های درونی) (رضایی و همکاران، ۱۴۰۱؛ محمدی و احمدی، ۱۴۰۲)؛ (۳) راهکارهای افزایش خودکارآمدی تحصیلی و ذهنیت رشد (تقویت باور به توانایی ها، تشویق به تلاش و پشتکار، آموزش خودگویی مثبت) (بهرامی و همکاران، ۱۳۹۹؛ شونک و دی بندتو، ۲۰۲۰)؛ (۴) راهکارهای تنوع بخشی و شخصی سازی یادگیری (استفاده از فناوری های نوین آموزشی، ارائه مسیرهای یادگیری متنوع، توجه به سبک های یادگیری) (حسینی و همکاران، ۱۳۹۸؛ مشهدی و همکاران، ۱۴۰۰؛ نادری و همکاران، ۱۳۹۹)؛ و (۵) راهکارهای مبتنی بر بهبود جو انگیزشی کلاس و روابط معلم-دانش آموز (ایجاد محیط امن و حمایت گر، تقویت حس تعلق به مدرسه، افزایش تعاملات مثبت) (سیف، ۱۳۹۹؛ کدیور، ۱۳۹۸؛ قاسمی و همکاران، ۱۴۰۰).نتایج نشان می دهد که موثرترین راهکارها، آن هایی هستند که هم زمان به نیازهای روان شناختی اساسی دانش آموزان پاسخ دهند، محیط یادگیری را غنی و حمایت گر سازند و به دانش آموزان امکان انتخاب و مالکیت بر یادگیری خود را بدهند (دسی و رایان، ۲۰۰۰؛ ویگفیلد و کامبریا، ۲۰۱۰؛ کریمی و حسینی، ۱۴۰۰). در مقابل، اتکای صرف به پاداش ها و تنبیه های بیرونی، نه تنها انگیزه درونی را تقویت نمی کند، بلکه می تواند به تضعیف آن بینجامد (شونک و دی بندتو، ۲۰۲۰؛ بهرامی و همکاران، ۱۳۹۹). همچنین، پژوهش ها نشان داده اند که رویکردهای ترکیبی و چندسطحی که هم زمان به عوامل فردی، معلمی، محیطی و محتوایی توجه دارند، نسبت به مداخلات تک بعدی از اثربخشی پایدارتری برخوردارند (ویگفیلد و کامبریا، ۲۰۱۰؛ هیدی و رنینگر، ۲۰۰۶؛ مشهدی و همکاران، ۱۴۰۰). مقاله حاضر، ضمن ارائه دسته بندی جامع از راهکارها بر اساس دو چارچوب نظری مذکور، بر ضرورت توجه به تفاوت های فردی دانش آموزان، بومی سازی راهکارها و کاربست فناوری های نوین در فرایند ایجاد و حفظ انگیزه تاکید دارد (سیف، ۱۳۹۹؛ کدیور، ۱۳۹۸؛ حسینی و همکاران، ۱۳۹۸). این پژوهش می تواند برای معلمان، مشاوران مدرسه، طراحان آموزشی، پژوهشگران حوزه روان شناسی تربیتی و سیاست گذاران نظام آموزشی به عنوان یک منبع جامع و کاربردی مورد استفاده قرار گیرد (رضایی و همکاران، ۱۴۰۱؛ محمدی و احمدی، ۱۴۰۲).

کلیدواژه ها:

انگیزه تحصیلی ، علاقه به یادگیری ، راهکارهای آموزشی ، دانش آموزان ، نظریه خودتعیینگری ، مدل آر.سی.اس ، خودکارآمدی تحصیلی ، جو انگیزشی کلاس