ابتلاء و آزمایش از نگاه نهج البلاغه

بر پایه نص صریح قرآنی، ابتلاء و آزمایش از سنت های تغییرناپذیر الهی در نظام آفرینش است؛ امری که فرشتگان، جنیان و پیامبران را نیز دربرمی گیرد و خداوند بر اساس غایت آفرینش انسان و ویژگی های وجودی او را در صحنه های گوناگون زندگی می آزماید. گویاترین و مستقیم ترین نکته ها را در این باره می توان در متون دینی یعنی قرآن و روایات معصومین مشاهده کرد و در این پژوهش سعی شده که به این مساله از دیدگاه امیرالمومنین علی(ع) در نهج البلاغه پرداخته شود. نهج البلاغه کتابی شامل خطبه ها، نامه ها و جملات کوتاه حکیمانه امیرالمومنین امام علی علیه السلام است و به عقیده برخی پس از قرآن کریم و احادیث نبوی، مهم ترین منبع شناخت اسلام و ارزش های دینی است که سید رضی به عنوان یکی از عالمان بزرگ شیعی در اواخر قرن چهارم هجری این مجموعه را جمع آوری کرده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی بر مبنای اطلاعات اسنادی و کتابخانه ای با هدف بررسی ابتلاء و آزمایش از منظر نهج البلاغه، هم چنین بیان تاثیر تربیتی و روحی ابتلاء در زندگی انسان انجام شده است. در این نوشتار پس از مفهوم شناسی واژه های ابتلاء، فتنه، امتحان و آزمایش به این نکته پرداخته می شود که آزمایش، یکی از سنت های همگانی و گریزناپذیر بوده و سپس انواع آزمایشات الهی که در فرمایشات امیر المومنین علی(ع) به آن اشاره گشته، ذکر می گردد و به بررسی دو حکمت، دو خطبه و یک نامه از نهج البلاغه پرداخته شده است. نتایج به دست آمده این است که آزمایش و امتحان الهی در نهج البلاغه به عنوان سنتی عام و استثنا ناپذیر در جهان هستی است و دایره شمول این سنت آن قدر گسترده است که حتی فرشتگان و جن را نیز در بر می گیرد. امام علی (ع) هدف خداوند از ابتلاء و امتحان را، رشد و شکوفائی استعداد ها، ارزیابی اعمال بندگان، استحقاق پاداش و کیفر، جداسازی صفوف مومنان از غیر ایشان، پاک شدن از آلودگی ها، اصلاح درون و رساندن انسان به کمال و سعادت همیشگی می داند. از دیدگاه امام علی این امتحان نتایج ارزشمندی به همراه دارد که از جمله این نتایج می توان به توبه و بازگشت انسان به سوی خدا، رضا به قضای الهی و بیداری انسان اشاره کرد. یافته ها نشان می دهد که ابتلاء در نگاه امام علی(ع)، نه نشانه خشم الهی است، بلکه ابزاری برای پالایش درون، تمییز صادق از کاذب، شکوفایی فضایل اخلاقی و تحقق عدالت تربیتی است و در پایان، پیشنهادهایی کاربردی در حوزه تربیت فردی و اجتماعی ارائه می شود.

کلیدواژه ها:

نهج البلاغه ، امام علی (ع) ، آزمایش ، امتحان الهی ، ابتلاء ، تربیت اخلاقی.