یادگیری در آستانه تحول، چارچوبی مفهومی برای پیوند فضای فیزیکی و دیجیتال در نظام های تربیتی

در آستانه تحولات عمیق فناورانه و اجتماعی قرن بیست ویکم، نظام های تربیتی با چالشی بنیادین روبه رو شده اند: گذار از الگوهای سنتی یادگیری مبتنی بر فضای فیزیکی به سوی الگوهایی که در آن، مرز میان «مدرسه» و «جهان» و نیز میان «حضور» و «غیاب» به طور فزاینده ای در حال رنگ باختن است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی–مفهومی و با بهره گیری از روش مرور نظام مند ادبیات و ترکیب نظریه های حوزه های فلسفه آموزش، طراحی یادگیری، علوم شناختی و مطالعات دیجیتال، به دنبال ارائه یک چارچوب مفهومی یکپارچه برای درک و طراحی پیوند میان فضای فیزیکی و فضای دیجیتال در فرایند یاددهی–یادگیری است.این چارچوب، یادگیری را نه به مثابه رویدادی مکان مند، بلکه به مثابه تجربه ای سیال، چندحسی و پیوستار صورت بندی می کند که در آن، فضاهای فیزیکی (کلاس درس، مدرسه، محله، طبیعت) و فضاهای دیجیتال (واقعیت مجازی، واقعیت افزوده، پلتفرم های یادگیری آنلاین، هوش مصنوعی مولد) در سه سطح اپیزودیک (موقعیتی)، اکولوژیکی (زیست بومی) و اگزیستانسیال (وجودی) با یکدیگر هم پیوند می شوند. بر اساس یافته های این پژوهش، مفاهیمی چون «شالوده شکنی فضایی»، «حضور هیبریدی»، «سواد مکان مند دیجیتال» و «طراحی یادگیری پیوندی» به عنوان مولفه های محوری چارچوب پیشنهادی شناسایی شده اند. نتایج تحلیل نشان می دهد که موفقیت نظام های تربیتی در عصر تحول دیجیتال، مشروط به گذر از نگاه دوقطبی به فضا (فیزیکی در برابر دیجیتال) و حرکت به سوی نگاه دیالکتیکی و مکمل است؛ نگاهی که در آن، فناوری نه جایگزین تجربه زیسته، بلکه توسعه دهنده افق های یادگیری قلمداد می شود. در پایان، پیامدهای این چارچوب برای سیاست گذاری آموزشی، برنامه درسی، تربیت معلم و طراحی فضاهای یادگیری در سطح خرد، میانی و کلان مورد بحث قرار گرفته و مسیرهای پژوهشی آتی ترسیم شده است.

کلیدواژه ها:

یادگیری دیجیتال ، فضای فیزیکی ، فضای دیجیتال ، نظام تربیتی ، چارچوب مفهومی ، یادگیری هیبریدی ، طراحی یادگیری ، تحول آموزشی ، حضور هیبریدی ، سواد مکان مند.