نقش اخلاق دینی در هدایت دانش آموزان به سمت استفاده صحیح از علم و فناوری

گسترش شتابان علم و فناوری، به ویژه فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی، هوش مصنوعی، شبکه های اجتماعی و محیط های یادگیری دیجیتال، شیوه یادگیری، ارتباط و شکل گیری نگرش های دانش آموزان را دستخوش تغییر کرده است. در چنین شرایطی، مسئله اساسی صرفا برخورداری دانش آموزان از مهارت های فنی و توانایی استفاده از ابزارهای فناورانه نیست، بلکه چگونگی جهت دهی اخلاقی به این استفاده اهمیت اساسی پیدا می کند. هدف مقاله حاضر، تبیین نقش اخلاق دینی در هدایت دانش آموزان به سمت استفاده مسئولانه، آگاهانه، ایمن و انسانی از علم و فناوری است. پژوهش حاضر با رویکرد مروری و تحلیلی انجام شده و برای تبیین موضوع، پژوهش های علمی مرتبط با اخلاق دینی، تربیت اخلاقی، تربیت دینی، اخلاق فناوری، سواد دیجیتال و شهروندی دیجیتال بررسی و تحلیل شده اند. شواهد پژوهشی نشان می دهد که فناوری به خودی خود واجد جهت اخلاقی ثابت نیست و پیامدهای تربیتی آن تا حد زیادی به نحوه استفاده، زمینه آموزشی، کیفیت راهنمایی بزرگسالان و برخورداری یادگیرنده از چارچوب های ارزشی وابسته است. مطالعات مربوط به شهروندی دیجیتال نیز بر مولفه هایی همچون مسئولیت پذیری، احترام به دیگران، امنیت، تفکر انتقادی، حفظ حریم خصوصی و رفتار اخلاقی در محیط دیجیتال تاکید دارند. از منظر اخلاق دینی، ارزش هایی مانند صداقت، امانت داری، مسئولیت پذیری، رعایت حقوق دیگران، حفظ کرامت انسانی، پرهیز از آسیب رسانی و استفاده هدفمند از دانش می توانند به عنوان چارچوبی هنجاری برای تنظیم رفتار فناورانه دانش آموزان عمل کنند. پژوهش های ایرانی نیز نشان داده اند که گسترش فناوری اطلاعات همزمان با ایجاد فرصت هایی برای تقویت تربیت دینی، می تواند چالش هایی همچون نسبی شدن ارزش ها، فاصله گرفتن رفتار از آموزه های اخلاقی و تضعیف برخی الگوهای تربیتی را به همراه داشته باشد. برآیند تحلیل پژوهش ها نشان می دهد که اثربخشی تربیت اخلاقی در عصر فناوری زمانی افزایش می یابد که آموزش اخلاق از انتقال مفاهیم نظری فراتر رفته و در قالب موقعیت های واقعی و روزمره استفاده از فناوری، به تجربه، تمرین، گفت وگو، تفکر انتقادی و تصمیم گیری اخلاقی دانش آموزان پیوند بخورد. بر این اساس، اخلاق دینی می تواند در کنار سواد دیجیتال و آموزش مهارت های فناورانه، یکی از پایه های شکل گیری رفتار مسئولانه دانش آموزان در جامعه دیجیتال باشد.

کلیدواژه ها:

اخلاق دینی ، تربیت اخلاقی ، دانش آموزان ، علم و فناوری ، شهروندی دیجیتال