نقش معلم در عصر هوش مصنوعی از انتقال دهنده دانش تا تسهیلگر یادگیری

گسترش شتابان هوش مصنوعی و ورود فناوری های هوشمند به عرصه آموزش، بسیاری از مفاهیم سنتی تعلیم و تربیت، از جمله مفهوم نقش معلم، شیوه تدریس، یادگیری، ارزشیابی و تعامل آموزشی را با تحول مواجه ساخته است. در الگوی سنتی، معلم عمدتا منبع اصلی دانش و انتقال دهنده اطلاعات به دانش آموزان محسوب می شد؛ اما گسترش اینترنت، منابع دیجیتال و به ویژه سامانه های هوش مصنوعی مولد موجب شده است که دسترسی به اطلاعات دیگر در انحصار معلم نباشد. در چنین شرایطی، نقش حرفه ای معلم باید از انتقال مستقیم اطلاعات به هدایت، تسهیل، سازمان دهی و تعمیق فرایند یادگیری تغییر یابد. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش معلم در عصر هوش مصنوعی و تبیین گذار از «معلم انتقال دهنده دانش» به «معلم تسهیلگر یادگیری» انجام شده است. روش پژوهش، کیفی و از نوع مروری تحلیلی است. برای گردآوری داده ها، منابع فارسی مرتبط با هوش مصنوعی، فناوری آموزشی، تربیت معلم، یادگیری فعال، نقش معلم، ارزشیابی و چالش های اخلاقی فناوری های هوشمند بررسی و تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد که هوش مصنوعی نه تنها موجب کاهش اهمیت معلم نمی شود، بلکه ضرورت بازتعریف نقش حرفه ای او را افزایش می دهد. معلم در محیط آموزشی هوشمند باید در نقش طراح تجربه یادگیری، تسهیلگر، راهنمای یادگیری، مربی تفکر انتقادی، ناظر اخلاقی، ارزیاب اطلاعات، طراح فعالیت های مسئله محور، پشتیبان عاطفی و یادگیرنده مادام العمر ایفای نقش کند. همچنین، استفاده موثر از هوش مصنوعی مستلزم برخورداری معلم از سواد هوش مصنوعی، مهارت ارزیابی خروجی های هوشمند، دانش طراحی آموزشی، توانایی تشخیص اطلاعات نادرست و شناخت پیامدهای اخلاقی استفاده از فناوری است. نتیجه پژوهش نشان می دهد که آینده آموزش در حذف معلم خلاصه نمی شود، بلکه در ایجاد رابطه ای مکمل میان معلم و فناوری هوشمند شکل می گیرد؛ به گونه ای که فناوری وظایف تکراری و اطلاعاتی را تسهیل کند و معلم بر ابعاد انسانی، شناختی، اخلاقی، اجتماعی و تربیتی یادگیری تمرکز نماید.

کلیدواژه ها:

معلم ، هوش مصنوعی ، تسهیلگر یادگیری ، آموزش هوشمند ، یادگیری فعال ، سواد هوش مصنوعی ، فناوری آموزشی ، تفکر انتقادی