شایستگی های حرفه ای معلم در عصر هوش مصنوعی

هوش مصنوعی به مثابه یکی از تاثیرگذارترین فناوری های عصر حاضر، نظام های آموزشی را در سراسر جهان با دگرگونی های بنیادین مواجه ساخته است. این دگرگونی، نقش معلم را از جایگاه سنتی انتقال دهنده دانش به موقعیتی پیچیده و چندوجهی تغییر داده است که در آن، تعامل با هوش مصنوعی به عنوان همکار آموزشی، بخشی از واقعیت روزمره ی کلاس درس محسوب می شود. در چنین وضعیتی، پرسش از شایستگی های حرفه ای معلمان، از اهمیت و فوریتی مضاعف برخوردار می شود؛ چرا که موفقیت یا شکست به کارگیری هوش مصنوعی در آموزش، تا حد زیادی به توانمندی های معلمان در فهم، ارزیابی نقادانه و کاربرد موثر و اخلاقی این فناوری وابسته است. مقاله ی حاضر با رویکردی کیفی و با هدف شناسایی و واکاوی شایستگی های حرفه ای معلمان در عصر هوش مصنوعی نگاشته شده است. پرسش اصلی پژوهش، چیستی این شایستگی ها و نسبت آنها با نقش های بازتعریف شده ی معلم در زیست بوم آموزشی متاثر از هوش مصنوعی است. برای پاسخ به این پرسش، از راهبرد پژوهش کیفی مبتنی بر تحلیل محتوای اسناد و متون تخصصی استفاده شده است. جامعه ی پژوهش، شامل مقالات علمی-پژوهشی، گزارش های نهادهای بین المللی و چارچوب های شایستگی مرتبط با هوش مصنوعی در آموزش است که در بازه ی زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ منتشر شده اند. نمونه گیری به صورت هدفمند انجام گرفته و داده ها با بهره گیری از روش کدگذاری باز، محوری و انتخابی، تحلیل شده اند. یافته های پژوهش، پنج حوزه ی کلان شایستگی را آشکار می سازد: ۱. شایستگی بنیادین شناختی در حوزه ی هوش مصنوعی که شامل دانش پایه از مفاهیم، کارکردها و محدودیت های این فناوری است؛ ۲. شایستگی تربیتی-کاربردی که به توانایی تلفیق هوش مصنوعی در فرایندهای یاددهی-یادگیری همچون طراحی آموزشی مبتنی بر داده، شخصی سازی یادگیری و ارزشیابی پویا اشاره دارد؛ ۳. شایستگی اخلاقی-انسانی که بر آگاهی از سوگیری های الگوریتمی، حریم خصوصی، شفافیت و حفظ کرامت انسانی در تعامل با هوش مصنوعی تاکید می کند؛ ۴. شایستگی تعاملی-همکارانه که شامل مهارت کار با هوش مصنوعی به مثابه ی همیار آموزشی و تسهیل گر یادگیری جمعی است؛ ۵. شایستگی توسعه ی حرفه ای مستمر که بر ضرورت یادگیری مادام العمر و به روزرسانی مداوم دانش و مهارت های معلمان در مواجهه با تحولات شتابان فناوری دلالت دارد. بحث مقاله به تبیین نسبت این شایستگی ها با چالش ها و فرصت های پیش روی معلمان می پردازد و بر لزوم بازطراحی برنامه های تربیت معلم و توانمندسازی حرفه ای در جهت پرورش عاملیت انسانی معلمان در مواجهه با هوش مصنوعی تاکید می کند. نتیجه گیری نهایی بر این نکته تاکید دارد که شایستگی معلم در عصر هوش مصنوعی، نه صرفا یک مهارت فنی، بلکه نوعی «خرد تربیتی نوین» است که از تلفیق دانش فناورانه با نگاه نقادانه، التزام اخلاقی و تعهد انسانی پدید می آید.

کلیدواژه ها:

شایستگی های حرفه ای معلم ، هوش مصنوعی در آموزش ، سواد هوش مصنوعی ، نقش معلم ، تربیت