سیاست های اقتصادی استالین و برنامه های پنج ساله — صنعتی سازی و اشتراکی سازی کشاورزی

سیاست های اقتصادی ژوزف استالین یکی از مهم ترین و در عین حال بحث برانگیزترین تجربه های تحول اقتصادی در تاریخ قرن بیستم به شمار می آید. استالین پس از تثبیت قدرت سیاسی خود در اتحاد شوروی، از اواخر دهه ۱۹۲۰ مسیر جدیدی را در عرصه اقتصادی آغاز کرد که مهم ترین مشخصه آن کنار گذاشتن تدریجی سیاست اقتصادی جدید و حرکت به سوی برنامه ریزی متمرکز، صنعتی سازی سریع و اشتراکی سازی کشاورزی بود. برنامه های پنج ساله به عنوان مهم ترین ابزار اجرایی این سیاست، با هدف تبدیل اتحاد شوروی از جامعه ای عمدتا کشاورزی به قدرتی صنعتی، نظامی و اقتصادی طراحی شدند. در این چارچوب، سرمایه گذاری گسترده در صنایع سنگین، استخراج معادن، تولید فولاد، زغال سنگ، ماشین آلات، انرژی و زیرساخت های حمل ونقل در اولویت قرار گرفت. هم زمان، دولت تلاش کرد با اشتراکی سازی کشاورزی، مالکیت و بهره برداری خصوصی روستایی را محدود کرده و تولید کشاورزی را در قالب مزارع اشتراکی و دولتی سازمان دهی کند. این سیاست ها آثار متناقضی بر جامعه شوروی برجای گذاشتند. از یک سو، صنعتی سازی موجب گسترش ظرفیت تولید صنعتی، ایجاد زیرساخت های جدید، افزایش شمار کارگران صنعتی، رشد شهرنشینی و تقویت توان نظامی و اقتصادی شوروی شد؛ از سوی دیگر، اجرای شتاب زده و اجباری سیاست های اقتصادی، فشار سنگینی بر دهقانان و کارگران وارد کرد و با مقاومت روستایی، کاهش تولید کشاورزی، مصادره اموال، تبعید، سرکوب و بحران های غذایی همراه شد. اشتراکی سازی به ویژه در مناطق کشاورزی اوکراین و بخش هایی از قفقاز شمالی پیامدهای انسانی بسیار سنگینی ایجاد کرد و یکی از مهم ترین عوامل شکل گیری بحران های غذایی اوایل دهه ۱۹۳۰ بود (کچاپوریا، ۱۳۹۰؛ مونتیفیوره، ۱۳۹۶؛ سرویس، ۱۳۹۴). این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، به بررسی سیاست های اقتصادی استالین و نقش برنامه های پنج ساله در صنعتی سازی و اشتراکی سازی کشاورزی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیاست اقتصادی استالین را نمی توان صرفا به عنوان برنامه ای برای توسعه اقتصادی یا صرفا به عنوان نمونه ای از سرکوب اقتصادی ارزیابی کرد؛ بلکه این سیاست مجموعه ای از اهداف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نظامی را درهم آمیخته بود. برنامه ریزی متمرکز امکان بسیج گسترده منابع و نیروی انسانی را فراهم کرد، اما فقدان سازوکارهای انعطاف پذیر اقتصادی، اولویت بیش از حد صنایع سنگین، اهداف تولیدی غیرواقع بینانه و استفاده گسترده از اجبار سیاسی، هزینه های انسانی و اجتماعی بسیار بالایی ایجاد کرد. بنابراین، میراث اقتصادی استالین ماهیتی دوگانه دارد: ایجاد بنیان های صنعتی و نظامی قدرتمند از یک سو و تحمیل هزینه های سنگین انسانی، کشاورزی و اجتماعی از سوی دیگر (فیگس، ۱۳۹۲؛ رایس، ۱۳۹۱؛ ماری، ۱۳۹۸).

کلیدواژه ها:

استالین ، سیاست اقتصادی ، برنامه پنج ساله ، صنعتی سازی ، اشتراکی سازی ، کشاورزی شوروی ، اقتصاد متمرکز ، اتحاد شوروی ، صنایع سنگین ، برنامه ریزی اقتصادی