توسعه حرفه ای معلمان با ابزارهای هوش مصنوعی در نظام آموزشی ایران

گسترش هوش مصنوعی، به ویژه هوش مصنوعی مولد، نقش معلم و شیوه های یادگیری حرفه ای او را دگرگون کرده است. معلم امروز افزون بر دانش موضوعی و تربیتی، باید بتواند ابزارهای هوشمند را انتخاب کند، خروجی آن ها را به صورت انتقادی بسنجد، از داده های یادگیری مسئولانه استفاده کند و عاملیت انسانی را در تصمیم های آموزشی حفظ نماید. هدف مقاله حاضر، تبیین ظرفیت ها، مخاطرات و الزامات بهره گیری از هوش مصنوعی در توسعه حرفه ای معلمان ایران و ارائه الگویی بومی برای سیاست گذاری و اجراست. مطالعه با رویکرد مرور روایتی ساختاریافته انجام شد و اسناد سیاستی معتبر، پژوهش های مروری و تجربی فارسی و انگلیسی درباره توسعه حرفه ای، شایستگی دیجیتال، هوش مصنوعی در آموزش و تربیت معلم بررسی شدند. یافته ها نشان می دهند که هوش مصنوعی می تواند نیازسنجی و مسیر یادگیری معلمان را شخصی سازی کند؛ در طراحی درس، تولید و انطباق محتوا، ارزشیابی تکوینی، بازخورد، شبیه سازی تدریس، اقدام پژوهی و شکل گیری اجتماعات یادگیری حرفه ای یاری رسان باشد؛ و بخشی از بار اداری را کاهش دهد. بااین حال، خطا و «توهم» مدل ها، سوگیری، ضعف شفافیت، نقض حریم خصوصی، وابستگی شناختی، ابهام مالکیت فکری، شکاف دیجیتال، محدودیت زبان فارسی، هزینه و دسترسی نابرابر و فقدان حکمرانی روشن، استفاده شتاب زده را پرخطر می سازند. در ایران، ظرفیت اسناد بالادستی برای توسعه مستمر شایستگی معلمان و بهره گیری هوشمندانه از فناوری وجود دارد، اما پیوند میان آموزش ضمن خدمت، نیاز واقعی کلاس، پشتیبانی مدرسه ای و سنجش اثر همچنان نیازمند تقویت است. بر این اساس، مقاله الگویی هشت مرحله ای شامل سنجش آمادگی، تعیین شایستگی، طراحی مسیر شخصی، یادگیری و تمرین، اجرای کنترل شده، بازخورد و تامل، یادگیری جمعی و ارزشیابی اثر پیشنهاد می کند. نتیجه اصلی آن است که هوش مصنوعی نباید جانشین قضاوت حرفه ای معلم شود؛ ارزش آن زمانی محقق می شود که به منزله «همیار قابل نقد» در یک نظام انسان محور، اخلاق مدار، عادلانه و مبتنی بر شواهد به کار رود.

کلیدواژه ها:

توسعه حرفه ای معلمان ، هوش مصنوعی مولد ، آموزش وپرورش ایران ، شایستگی دیجیتال ، آموزش ضمن خدمت.