به قدرت رسیدن استالین و حذف رقبای سیاسی

به قدرت رسیدن ژوزف استالین یکی از مهم ترین تحولات سیاسی تاریخ اتحاد جماهیر شوروی و از برجسته ترین نمونه های تمرکز تدریجی قدرت در یک نظام حزبی و انقلابی به شمار می رود. استالین برخلاف برخی رقبای خود، در آغاز رهبر کاریزماتیک و برجسته انقلاب اکتبر محسوب نمی شد، اما توانست از موقعیت اداری خود در حزب کمونیست، به ویژه سمت دبیرکلی، برای ایجاد شبکه ای گسترده از وفاداران، مدیریت انتصابات، کنترل تشکیلات حزبی و تاثیرگذاری بر روند تصمیم گیری استفاده کند. پس از مرگ لنین در سال ۱۹۲۴، مسئله جانشینی و آینده سیاسی حزب کمونیست به رقابتی پیچیده میان استالین، تروتسکی، زینوویف، کامنف، بوخارین و دیگر رهبران تبدیل شد. استالین با استفاده از ائتلاف های موقت، اختلافات ایدئولوژیک، رقابت های شخصی و ظرفیت های سازمانی حزب، رقبای خود را به صورت مرحله ای از صحنه سیاسی خارج کرد (سرویس، ۱۳۹۰؛ دویچر، ۱۳۸۵). در مرحله نخست، استالین با زینوویف و کامنف علیه تروتسکی متحد شد و با بهره گیری از ضعف های سیاسی و سازمانی تروتسکی، موقعیت او را تضعیف کرد. پس از کنار رفتن تروتسکی، استالین به تدریج زینوویف و کامنف را نیز از قدرت کنار زد و سپس با تغییر جهت سیاسی خود، بوخارین و جناح راست حزب را هدف قرار داد. در ادامه، روند حذف مخالفان از رقابت سیاسی به سرکوب، بازداشت، محاکمه و اعدام بسیاری از رهبران قدیمی حزب گسترش یافت و در دهه ۱۹۳۰ به تصفیه های گسترده سیاسی انجامید (فی츠پاتریک، ۱۳۹۲؛ کانکوئست، ۱۳۸۵). این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع تاریخی و سیاسی، روند به قدرت رسیدن استالین و شیوه های حذف رقبای سیاسی او را بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که قدرت گیری استالین را نمی توان صرفا نتیجه شخصیت فردی او دانست؛ بلکه این فرایند حاصل ترکیبی از ساختار حزبی، شرایط پس از جنگ داخلی، بحران جانشینی لنین، ضعف نهادهای رقابتی، تمرکز سازمانی، کنترل دستگاه حزبی، ایدئولوژی سیاسی، ترس از ضدانقلاب و استفاده فزاینده از ابزارهای امنیتی بود. استالین در نهایت توانست رقابت درون حزبی را به وفاداری شخصی تبدیل کند و ساختاری ایجاد نماید که در آن مخالفت سیاسی نه به عنوان بخشی از رقابت مشروع، بلکه به عنوان تهدیدی علیه دولت و انقلاب تلقی می شد (کاتوزیان، ۱۳۹۰؛ ولگوگونوف، ۱۳۸۷).

کلیدواژه ها:

استالین ، اتحاد شوروی ، حزب کمونیست ، تروتسکی ، زینوویف ، کامنف ، بوخارین ، تصفیه سیاسی ، قدرت سیاسی ، استالینیسم