احکام فقهی و حقوقی ویرایش ژنتیکی انسان

ویرایش ژنتیکی انسان از مهم ترین دستاوردهای زیست فناوری معاصر است که با فراهم کردن امکان تغییر هدفمند در ماده ژنتیکی، افق های تازه ای را در پیشگیری و درمان بیماری ها گشوده است. با وجود ظرفیت های درمانی این فناوری، امکان مداخله در ساختار ژنتیکی انسان پرسش های اساسی فقهی و حقوقی متعددی ایجاد کرده است؛ زیرا آثار برخی از این مداخلات ممکن است تنها به فرد دریافت کننده محدود نماند و نسل های آینده را نیز تحت تاثیر قرار دهد. ازاین رو، تعیین حدود مشروعیت و مسئولیت ناشی از ویرایش ژنتیکی، نیازمند توجه هم زمان به اصول فقه اسلامی، قواعد حقوقی، کرامت انسانی، منع اضرار و ضرورت حمایت از نسل های آینده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی احکام فقهی و حقوقی ویرایش ژنتیکی انسان انجام شده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع کتابخانه ای و تحلیل دیدگاه های فقهی و حقوقی مرتبط با دستکاری ژنتیکی و فناوری های مشابه است. یافته های پژوهش نشان می دهد که نمی توان حکم واحدی برای همه انواع ویرایش ژنتیکی صادر کرد؛ بلکه نوع مداخله، هدف آن، میزان خطر، رضایت فرد، آثار جسمانی و نسلی و احتمال ایجاد آسیب باید در تعیین حکم مورد توجه قرار گیرد. ویرایش ژنتیکی با هدف درمان بیماری های جدی، در صورت رعایت ضوابط علمی، رضایت آگاهانه و نبود ضرر قابل اعتنا، از ظرفیت بیشتری برای پذیرش فقهی و حقوقی برخوردار است؛ در مقابل، مداخلات غیرضروری، تقویت صفات، تغییرات نسلی پرخطر و اقداماتی که احتمال آسیب به فرد یا نسل های آینده را افزایش می دهد، با چالش های جدی مواجه است. در حوزه حقوقی نیز خلا مقررات اختصاصی درباره برخی اشکال نوین ویرایش ژنتیکی، ضرورت تدوین چارچوب جامع قانونی و تعیین دقیق مسئولیت مدنی و کیفری متخصصان و مراکز ارائه دهنده این خدمات را آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

ویرایش ژنتیکی ، دستکاری ژنتیکی ، فقه اسلامی ، حقوق پزشکی ، مهندسی ژنتیک ، کرامت انسانی ، مسئولیت مدنی ، مسئولیت کیفری