تاثیر دوسویه هوش مصنوعی مولد (مانند ChatGPT) بر هویت تحصیلی و استقلال شناختی دانش آموزان: چشم انداز روانشناسی شناختی

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر دوسویه هوش مصنوعی مولد (Generative AI) بر هویت تحصیلی و استقلال شناختی دانش آموزان، با تکیه بر چارچوب نظری روانشناسی شناختی، انجام شد. رشد فزاینده ابزارهای هوش مصنوعی مولد مانند ChatGPT در محیط های آموزشی، پرسش های بنیادینی درباره ماهیت یادگیری، مالکیت فکری و عاملیت شناختی یادگیرنده پدید آورده است. این پژوهش با رویکرد آمیخته (کمی–کیفی) و طرح همبستگی–تبیینی اجرا شد. جامعه آماری شامل دانش آموزان دوره متوسطه دوم شهر تهران بود که از میان آن ها ۳۸۴ نفر به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه محقق ساخته استفاده از هوش مصنوعی مولد، مقیاس هویت تحصیلی، مقیاس استقلال شناختی و پرسشنامه استاندارد خودتنظیمی یادگیری بود. داده ها با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری به روش حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) تحلیل شد. یافته ها نشان داد که استفاده از هوش مصنوعی مولد به طور همزمان اثر تقویت کننده بر خودتنظیمی یادگیری و اثر تضعیف کننده بر تلاش شناختی مولد دارد. همچنین خودتنظیمی یادگیری به طور معنادار با تفکر انتقادی و هویت تحصیلی مثبت مرتبط بود. تحلیل کیفی نیز سه مضمون اصلی را آشکار ساخت: وابستگی خزنده، فرسایش تقلای شناختی و بازتعریف authorship. نتایج حاکی از آن است که هوش مصنوعی مولد می تواند هم به عنوان کاتالیزور رشد شناختی و هم به عنوان عامل تضعیف استقلال شناختی عمل کند، و این امر به شرایط استفاده، سواد هوش مصنوعی و طراحی آموزشی وابسته است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، ChatGPT ، هویت تحصیلی ، استقلال شناختی ، واگذاری شناختی ، خودتنظیمی یادگیری ، روانشناسی شناختی