نقش زنان درشاهنامه، ارتباط رقص سماع و مولانا

شاهنامه فردوسی یکی از مهم ترین متون ادبی و فرهنگی زبان فارسی است که در آن زنان، برخلاف تصور رایج درباره ادبیات حماسی، حضوری گسترده و اثرگذار دارند. زنان شاهنامه تنها شخصیت هایی فرعی و وابسته به قهرمانان مرد نیستند، بلکه در بسیاری از روایت ها در شکل گیری رویدادهای سیاسی، خانوادگی، اجتماعی و حتی حماسی نقش تعیین کننده ای ایفا می کنند. شخصیت هایی همچون گردآفرید، تهمینه، رودابه، سیندخت، فرنگیس، کتایون و منیژه هر یک جلوه ای متفاوت از خرد، شجاعت، عشق، وفاداری، تدبیر و استقلال شخصیت زن را نمایان می سازند. از سوی دیگر، در سنت عرفانی ایرانی، مولانا جلال الدین محمد بلخی با تجربه ای متفاوت از انسان، عشق و حرکت روحانی، سماع را به یکی از مهم ترین جلوه های سلوک عرفانی تبدیل کرد. سماع در اندیشه مولانا صرفا حرکت جسمانی یا رقص به معنای متعارف نیست، بلکه می تواند نمود شور درونی، رهایی از خود، تجربه عشق و حرکت روح به سوی حقیقت تلقی شود. این مقاله با هدف بررسی نقش زنان در شاهنامه و تبیین ارتباط مفهوم سماع با اندیشه و تجربه عرفانی مولانا انجام شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، توصیفی تحلیلی است و با استفاده از منابع کتابخانه ای و تحلیل محتوای منابع معتبر فارسی انجام گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که میان دو حوزه مورد بررسی، یعنی حماسه فردوسی و عرفان مولانا، با وجود تفاوت های بنیادین در جهان بینی، می توان نقاط مشترکی همچون اهمیت عشق، اراده، تحول شخصیت، رهایی از محدودیت های تحمیلی و نقش انسان در تعیین سرنوشت خویش مشاهده کرد. زنان شاهنامه در موقعیت های مختلف با کنشگری خود بر روند داستان اثر می گذارند و در اندیشه مولانا نیز حرکت انسان از وضعیت ایستا به سوی تحول و کمال، در قالب نمادهایی مانند عشق، سماع و شور عرفانی بازنمایی می شود. بنابراین، بررسی تطبیقی این دو حوزه می تواند ابعاد تازه ای از ظرفیت ادبیات فارسی در بازنمایی زن، عشق، حرکت و تعالی انسانی آشکار کند.

کلیدواژه ها:

زنان شاهنامه ، فردوسی ، مولانا ، سماع ، عرفان ، عشق ، زن در ادبیات فارسی ، ادبیات حماسی