هوش مصنوعی و تربیت دینی نوجوان؛ فرصت ها، تهدیدها و الزامات اخلاقی استفاده از AI در آموزش معارف اسلامی

پژوهش حاضر با هدف واکاوی فرصت ها، تهدیدها و الزامات اخلاقی به کارگیری هوش مصنوعی در آموزش معارف اسلامی و تربیت دینی نوجوانان انجام شده است. گسترش شتابان فناوری های مولد هوش مصنوعی در میان نسل نوجوان، نحوه دستیابی به دانش دینی، شکل گیری باورها و مناسبات میان مرجعیت سنتی دینی و مراجع الگوریتمی را به شدت دگرگون ساخته است. پرسش اصلی پژوهش آن است که هوش مصنوعی چه ظرفیت ها و خطراتی برای تربیت دینی نوجوانان دارد و بهره گیری از آن در آموزش معارف اسلامی مستلزم کدام الزامات اخلاقی است. روش پژوهش از نوع ترکیبی (کیفی–کمی) بود؛ در بخش کیفی با روش تحلیل مضمون، مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۸ نفر از متخصصان علوم تربیتی، علوم دینی و فناوری های آموزشی و تحلیل اسناد و ادبیات پژوهشی انجام گرفت و در بخش کمی، پرسشنامه محقق ساخته بین ۳۸۴ دانش آموز متوسطه اول و دوم و ۱۲۰ معلم و مربی دینی توزیع شد. یافته های کیفی نشان داد فرصت های هوش مصنوعی در چهار مضمون «شخصی سازی و تخصیص یادگیری معارف»، «دسترسی همگانی و کاهش شکاف دانش دینی»، «تعامل مندی و جذابیت رسانه ای آموزش دینی» و «یاری رسانی به معلم و مربی» و تهدیدهای آن در مضمون های «تضعیف مرجعیت و اصالت آموزش دینی»، «سوگیری الگوریتمی و یکسان سازی تعبیر دینی»، «وابستگی شناختی و سطحی شدن باور دینی» و «آسیب های انحراف محتوایی و خلا نظارت» طبقه بندی می شود. یافته های کمی نیز موید همین ساختار بود؛ ادراک مربیان از فرصت های آموزشی به مراتب بالاتر از ادراک نوجوانان و میزان نگرانی مربیان از تهدیدهای اخلاقی معنادارا بیشتر از دانش آموزان بود. بر پایه یافته ها، چارچوبی از الزامات اخلاقی ارائه شد که شامل سه محور «الزامات محتوایی (اصالت، اعتبارسنجی منابع و انطباق با مبانی معارف اسلامی)»، «الزامات ساختاری (نظارت انسانی، شفافیت الگوریتمی و حریم خصوصی نوجوان)» و «الزامات تربیتی (سواد هوش مصنوعی دینی، حفظ رابطه انسانی مربی–متربی و پرورش تفکر نقادانه)» است. نتیجه پژوهش آن است که هوش مصنوعی اگر در قالب چارچوب اخلاقی مبتنی بر نظارت انسانی و به مثابه ابزار مکمل مربی — و نه جایگزین او — به کار گرفته شود، می تواند خدمتگزار تربیت دینی نوجوان باشد؛ در غیر این صورت، خطر تقلیل تجربه دینی به مصرف محتوای الگوریتمی، بی ثبات سازی هویت دینی نوجوان و اجحاف به اصالت معارف اسلامی جدی است.

کلیدواژه ها:

واژگان کلیدی: هوش مصنوعی ، تربیت دینی ، نوجوان ، آموزش معارف اسلامی ، اخلاق فناوری ، سواد هوش مصنوعی دینی ، سوگیری الگوریتمی ، نظارت انسانی ، شخصی سازی یادگیری ، هویت دینی.