بررسی تطبیقی مفاهیم عرفانی در غزلیات مولوی و حافظ

عرفان به عنوان یکی از بنیادی ترین مولفه های ادبیات فارسی، نقش مهمی در تبیین جهان بینی شاعران بزرگ ایرانی ایفا کرده است. در این میان، مولوی و حافظ از برجسته ترین چهره هایی هستند که مفاهیم عرفانی را با رویکردها و بیان های متفاوت در آثار خود منعکس ساخته اند. شناخت وجوه اشتراک و افتراق اندیشه های عرفانی این دو شاعر می تواند به درک عمیق تر تحولات فکری و ادبی عرفان ایرانی کمک کند. ازاین رو، پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مفاهیم عرفانی در غزلیات مولوی و حافظ و تحلیل شباهت ها و تفاوت های موجود در بازنمایی مضامین عرفانی در آثار آنان انجام شد.این پژوهش با رویکرد کیفی و طرح تحلیل محتوای تطبیقی انجام گرفت. مشارکت کنندگان پژوهش شامل ۱۲ نفر از استادان و پژوهشگران حوزه ادبیات فارسی و عرفان اسلامی بودند که به صورت هدفمند انتخاب شدند. داده ها از طریق مطالعه اسنادی، بررسی غزلیات منتخب دو شاعر و انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با صاحب نظران گردآوری شد. تحلیل داده ها با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام گرفت و مضامین اصلی و فرعی پس از کدگذاری و مقایسه مستمر استخراج شدند.یافته ها نشان داد که عشق الهی، سلوک معنوی، فنا و بقا، وحدت وجود، معرفت شهودی و نقد ظواهر دینی از مهم ترین مفاهیم مشترک در غزلیات مولوی و حافظ هستند. بااین حال، تفاوت هایی نیز در نحوه بازنمایی این مفاهیم مشاهده شد؛ به گونه ای که مولوی بیشتر بر تجربه مستقیم عرفانی، حرکت سالک به سوی کمال و تبیین آموزه های عرفانی با زبانی تعلیمی و آشکار تاکید دارد، درحالی که حافظ مفاهیم عرفانی را در قالب نمادها، استعاره ها و زبانی چندلایه و تاویل پذیر بیان می کند. همچنین نتایج نشان داد که نگاه مولوی به عرفان بیشتر مبتنی بر سلوک فعال و تحول درونی است، اما حافظ عرفان را با تاملات اجتماعی، انتقادی و هنری درهم می آمیزد.

کلیدواژه ها:

عرفان اسلامی ، غزلیات مولوی ، غزلیات حافظ ، تحلیل تطبیقی ، مفاهیم عرفانی ، تحلیل مضمون ، ادبیات فارسی