نقش سواد اطلاعاتی در توانمندسازی دانش آموزان برای جستجوی معتبر علمی

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش سواد اطلاعاتی در توانمندسازی دانش آموزان برای جستجوی معتبر علمی و شناسایی عوامل موثر بر کیفیت جستجو، ارزیابی و استفاده از منابع علمی انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی-همبستگی و مبتنی بر مدل یابی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری پژوهش را دانش آموزان تشکیل دادند و در سال ۱۴۰۵، تعداد ۳۸۴ نفر از آنان با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند. برای گردآوری داده ها از مقیاس سواد اطلاعاتی، پرسشنامه مهارت جستجوی علمی و مقیاس ارزیابی اعتبار منابع اطلاعاتی استفاده شد که روایی محتوایی و سازه ای ابزارها با نظر متخصصان و تحلیل عاملی تاییدی بررسی و ضرایب آلفای کرونباخ آن ها به ترتیب ۰/۸۹، ۰/۸۶ و ۰/۸۸ به دست آمد. داده ها با استفاده از نرم افزارهای SPSS و SmartPLS تحلیل شد. یافته ها نشان داد سواد اطلاعاتی اثر مستقیم و معناداری بر توانایی جستجوی معتبر علمی دارد (β=۰/۶۳، p<۰/۰۰۱) و به تنهایی ۴۰ درصد از واریانس این متغیر را تبیین می کند. همچنین، مولفه های تشخیص نیاز اطلاعاتی (β=۰/۲۴)، تدوین راهبرد جستجو (β=۰/۲۹)، ارزیابی اعتبار و کیفیت منابع (β=۰/۳۵) و استفاده اخلاقی از اطلاعات (β=۰/۱۸) رابطه مثبت و معناداری با جستجوی علمی معتبر داشتند. نتایج مدل ساختاری نشان داد مهارت ارزیابی اعتبار منابع، قوی ترین پیش بین جستجوی علمی معتبر است و سواد اطلاعاتی از طریق تقویت توانایی ارزیابی و مقایسه منابع، اثر غیرمستقیم معناداری نیز بر کیفیت جستجوی علمی دارد (β=۰/۱۷، p<۰/۰۱). شاخص های برازش مدل نیز کفایت مدل پیشنهادی را تایید کردند (SRMR=۰/۰۶، NFI=۰/۹۱، R²=۰/۴۶). بر اساس یافته ها، برخورداری دانش آموزان از دسترسی به منابع دیجیتال به تنهایی تضمین کننده جستجوی علمی معتبر نیست، بلکه توانایی تعریف مسئله اطلاعاتی، انتخاب کلیدواژه های مناسب، تشخیص منابع معتبر، بررسی نویسنده و ناشر، مقایسه شواهد، شناسایی اطلاعات نادرست و استناد اخلاقی به منابع، نقش تعیین کننده ای در کیفیت فرایند جستجوی علمی دارد. بنابراین، گنجاندن آموزش نظام مند سواد اطلاعاتی در برنامه های درسی و فعالیت های پژوهشی مدرسه، آموزش راهبردهای جستجوی پیشرفته و تقویت مهارت ارزیابی انتقادی منابع می تواند زمینه را برای شکل گیری یادگیرندگان مستقل، نقاد و توانمند در مواجهه با حجم فزاینده اطلاعات دیجیتال فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

سواد اطلاعاتی ، جستجوی علمی ، اعتبار منابع ، ارزیابی اطلاعات ، مهارت های پژوهشی ، سواد دیجیتال ، دانش آموزان