طراحی معماری واکنش گرا برای ساختمان های مسکونی با الهام از داده های رفتاری ساکنان

پژوهش حاضر با هدف طراحی معماری واکنش گرا برای ساختمان های مسکونی بر اساس تحلیل داده های رفتاری ساکنان و تبیین چگونگی تبدیل الگوهای استفاده از فضا به راهکارهای طراحی انعطاف پذیر و پاسخ گو انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی همبستگی و مبتنی بر مدل سازی معادلات ساختاری است. جامعه پژوهش را ساکنان ساختمان های مسکونی تشکیل دادند و با استفاده از نمونه گیری در دسترس، ۲۸۴ نفر از ساکنان دارای تجربه سکونت حداقل یک ساله در مطالعه مشارکت کردند. داده ها با استفاده از پرسشنامه الگوهای رفتاری و تعامل با فضا، مقیاس ارزیابی انعطاف پذیری و پاسخ گویی معماری و چک لیست ادراک کیفیت محیط مسکونی گردآوری شد. روایی محتوایی ابزارها با نظر متخصصان معماری و علوم رفتاری بررسی و تایید شد و ضرایب آلفای کرونباخ برای مقیاس های اصلی به ترتیب ۰/۸۷، ۰/۸۴ و ۰/۹۰ به دست آمد که نشان دهنده پایایی مطلوب ابزارها بود. تحلیل داده ها با استفاده از SPSS و SmartPLS انجام گرفت و برای ارزیابی مدل اندازه گیری، مدل ساختاری و روابط مستقیم و غیرمستقیم میان متغیرها از ضرایب مسیر، مقدار R²، اندازه اثر و آزمون بوت استرپ استفاده شد. یافته ها نشان داد الگوهای رفتاری ساکنان تاثیر مثبت و معناداری بر شکل گیری مولفه های معماری واکنش گرا دارند (β=۰/۶۲، p<۰/۰۰۱) و این متغیر به طور معناداری انعطاف پذیری فضایی را پیش بینی می کند (β=۰/۵۸، p<۰/۰۰۱). همچنین، انعطاف پذیری فضایی رابطه معناداری با ادراک کیفیت محیط مسکونی داشت (β=۰/۴۶، p<۰/۰۰۱). مقدار R² برای معماری واکنش گرا ۰/۳۸ و برای کیفیت ادراک شده محیط مسکونی ۰/۴۹ گزارش شد. نتایج ارزیابی مدل نیز برازش قابل قبولی را نشان داد و شاخص SRMR برابر با ۰/۰۶ و شاخص NFI برابر با ۰/۸۹ به دست آمد. تحلیل اثرات غیرمستقیم نشان داد انعطاف پذیری فضایی در رابطه میان داده های رفتاری ساکنان و کیفیت محیط مسکونی نقش میانجی معناداری ایفا می کند (β=۰/۲۷، p<۰/۰۰۱)، به گونه ای که شناخت الگوهای حضور، جابه جایی، تعامل، استقرار و تغییرپذیری فعالیت های روزمره می تواند مبنایی برای تنظیم ابعاد، ارتباطات فضایی، قابلیت تغییر کاربری و کنترل شرایط محیطی قرار گیرد. بر اساس یافته ها، معماری واکنش گرا زمانی می تواند به نیازهای واقعی کاربران پاسخ دهد که تصمیم های طراحی از الگوهای رفتاری واقعی و داده های حاصل از تجربه زیسته ساکنان تغذیه شوند. بنابراین، بهره گیری نظام مند از داده های رفتاری در فرایند طراحی می تواند ضمن افزایش انعطاف پذیری و کارآمدی فضاهای مسکونی، کیفیت تجربه سکونت و انطباق پذیری ساختمان با تغییر نیازهای کاربران را ارتقا دهد. این رویکرد می تواند به عنوان چارچوبی کاربردی برای معماران، طراحان و برنامه ریزان در جهت گذار از طراحی ایستا به طراحی مبتنی بر شواهد و کاربرمحور مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

معماری واکنش گرا ، داده های رفتاری ، رفتار ساکنان ، معماری مسکونی ، انعطاف پذیری فضایی ، طراحی کاربرمحور ، کیفیت محیط مسکونی