ارائه الگوی سه سطحی حماسه آفرینی بلاغی در شاهنامه فردوسی و نقد کاربست آن در کتب درسی ادبیات متوسطه دوم

شاهنامه فردوسی بزرگترین حماسه زبان فارسی است. عناصر بلاغی در این اثر تنها برای زیبایی کلام به کار نرفته اند، بلکه ابزار اصلی خلق فضای حماسی هستند. با وجود این، کتب درسی ادبیات متوسطه دوم تصویر روشنی از این نقش آفرینی ارائه نمی دهند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که هر یک از آرایه های بلاغی چه کارکرد مشخصی در حماسه آفرینی دارند، چه الگویی می توان برای تحلیل این کارکردها ارائه داد و محتوای کتب درسی پایه نهم تا دوازدهم تا چه اندازه این ظرفیت را پوشش داده است.این تحقیق با روش ترکیبی کیفی-کمی انجام شده است. جامعه آماری پژوهش، تمام ابیات حماسی شاهنامه فردوسی است. نمونه پژوهش شامل ۱۲۰ بیت از داستان های رستم و سهراب، رستم و اسفندیار و اکوان دیو است که به روش تصادفی ساده انتخاب شده اند. ابتدا با استفاده از روش تحلیل محتوا، این ابیات بر اساس چهارچوب علم بلاغت کدگذاری شد. سپس با روش سنتزپژوهی، یافته ها با محتوای کتب درسی پایه نهم تا دوازدهم رشته ادبیات و علوم انسانی مقایسه و تحلیل گردید. همچنین پژوهشگر با مراجعه مستقیم به کتب درسی چاپ ۱۴۰۳، تمامی ابیات شاهنامه را در هر چهار پایه شناسایی و کدگذاری کرده است.از میان ۱۲۰ بیت بررسی شده، تشبیه با ۵۴ مورد معادل ۴۵ درصد بیشترین کاربرد را دارد. اغراق با ۳۶ مورد معادل ۳۰ درصد، استعاره با ۱۸ مورد معادل ۱۵ درصد و کنایه با ۱۲ مورد معادل ۱۰ درصد در رتبه های بعدی قرار می گیرند. در حدود ۱۰ درصد از ابیات، هم نشینی دو یا سه آرایه به صورت همزمان دیده می شود که قدرت تصویرسازی را چند برابر می کند. نکته مهم آنکه در کتب درسی ادبیات متوسطه دوم، تنها ۳۵ درصد از این ظرفیت بلاغی بازتاب داده شده است. به ویژه آرایه اغراق که با ۳۰ درصد دومین آرایه پرمکاربرد در شاهنامه است، در کتب درسی تقریبا به طور کامل نادیده گرفته شده و کمتر از ۱۰ درصد آن بازنمایی شده است. همچنین در مواردی که کتاب های درسی به آرایه ای اشاره کرده اند، تنها به ذکر نام آرایه اکتفا شده و هیچ توضیحی درباره نقش آن در ایجاد فضای حماسی ارائه نشده است.در این پژوهش برای نخستین بار الگوی سه سطحی حماسه آفرینی بلاغی ارائه شده است. سطح اول تشبیه محور با کارکرد ایجاد عظمت و هیبت قهرمانان، سطح دوم اغراق محور با کارکرد نشان دادن قدرت فراانسانی پهلوانان، سطح سوم استعاره محور با کارکرد پویاسازی صحنه های نبرد. بر اساس این الگو و یافته های مستخرج از تحلیل کتب درسی، پیشنهادهای مشخص و عملی برای بازنگری در محتوای کتب درسی شامل جایگزینی حداقل ۳۰ درصد از ابیات فعلی با ابیات دارای دو یا سه سطح از الگو، افزودن بخش کارکرد حماسی آرایه در توضیحات هر بیت و طراحی تمرین های تحلیلی ارائه می شود.

کلیدواژه ها:

شاهنامه فردوسی ، عناصر بلاغی ، حماسه آفرینی ، الگوی سه سطحی ، کتب درسی ادبیات ، تحلیل انتقادی محتوا