ذخیره سازی زمین شناسی دی اکسید کربن در ایران: ظرفیت ها، مزیت ها، چالش ها و پیامدهای زیست محیطی

افزایش انتشار جهانی دی اکسید کربن (CO₂) و رسیدن غلظت اتمسفری آن به حدود ۴۲۲.۵ قسمت در میلیون در سال ۲۰۲۴، ذخیره سازی زمین شناسی دی اکسید کربن را به یکی از راهبردهای کلیدی کاهش انتشار، به ویژه در صنایع سخت کاهش نظیر فولاد، سیمان و پالایش، تبدیل کرده است. ایران به دلیل برخورداری از حوضه های رسوبی گسترده، مخازن متعدد نفت و گاز تخلیه شده و آبخوان های شور عمیق، از ظرفیت زمین شناسی قابل توجهی برای این فناوری برخوردار است؛ با این حال، ارزیابی این ظرفیت معمولا بدون در نظر گرفتن کافی پیامدهای زیست محیطی احتمالی نشت انجام می شود. در این پژوهش، ابتدا موقعیت های زمین شناسی مستعد ذخیره سازی CO₂ در ایران، با تاکید بر حوضه لرستان و مخزن کربناته آسماری، را معرفی شد. سپس زنجیره جذب، فشرده سازی، انتقال و تزریق CO₂ و چهار مکانیسم اصلی به دام اندازی ساختاری و چینه ای، باقیمانده یا موئینگی، انحلالی و معدنی و سهم متفاوت هر یک در مقیاس های زمانی کوتاه مدت تا بلندمدت تحلیل گشت. در ادامه، مزایای این فناوری شامل کاهش انتشار در صنایع سخت کاهش و افزایش بازیافت نفت و گاز بررسی و در برابر مخاطرات آن نظیر افزایش فشار منفذی، فعال شدن گسل و لرزه خیزی القایی، آسیب پوش سنگ، نشت از چاه های تزریقی و متروکه، و پیامدهای ژئوشیمیایی بر آب زیرزمینی و خاک سنجیده شد. نتایج نشان می دهد که ظرفیت زمین شناسی بالا لزوما به معنای ظرفیت ذخیره سازی ایمن نیست و انتخاب سایت مناسب در ایران مستلزم ارزیابی یکپارچه معیارهای زمین شناسی، ژئومکانیکی، هیدروژئولوژیکی، زیست محیطی و جغرافیایی، از جمله فاصله از مراکز جمعیتی و منابع آب، است. این مطالعه چارچوبی برای گذار از روش صرفا ارزیابی حجمی، به رویکرد ایمنی محور در ارزیابی سایت های ذخیره سازی CO₂ در ایران پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

ذخیره سازی CO₂ ، مخاطرات زیست محیطی ، زمین شناسی ، پوش سنگ ، فشار تزریق