نقش انصاف قضایی در حمایت از حقوق زوجه: تحلیلی در پرتو آراء محاکم خانواده

پژوهش حاضر نقش انصاف قضایی را در حمایت از حقوق زوجه و تاثیر آن را بر استدلال و نتیجه آراء محاکم خانواده بررسی می کند و فرض را بر این داشته که حضور انصاف قضایی می تواند بر نحوه ی استدلال و نتیجه نهایی اثرگذار باشد. انصاف قضایی دراین مطالعه، نه به معنای عدول از قانون و نه به معنای محق دانستن زوجه قبل از دادرسی است، بلکه روشی درون قانونی از تفسیر و اجرای مقررات در پرتو اصول کلی حقوق، قواعد فقهی مرتبط و اوضاع و احوال پرونده تلقی می شود. این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش توصیفی و تحلیلی، با بهره گیری از تحلیل محتوا انجام شده است. داده های آن شامل ۱۰۷ رای منتشرشده در سامانه ی ملی آراء قضایی طی سال های (۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳) است که با نمونه گیری هدفمند از میان دعاوی تمکین، نفقه، طلاق، حضانت و اجرت المثل انتخاب شده اند. ملاک انتخاب آراء، ارتباط مستقیم آنها با حقوق زوجه و امکان ارزیابی نقش انصاف در استدلال یا نتیجه رای بوده است. در تحلیل آراء، افزون بر مبانی حقوقی، از ظرفیت های فقه مضاف، به ویژه فقه خانواده، فقه زنان و فقه قضا، برای بررسی نسبت میان قواعد فقهی و حمایت قضایی از زوجه استفاده شده است. نتایج تحلیل نشان می دهد که انصاف قضایی درآراء بررسی شده، بیش از آنکه به صورت قاعده ای مستقل و صریح مطرح شود، در نحوه تفسیر قانون، ارزیابی ادله و توزیع بار اثبات، خود را نشان داده است. بر همین مبنا، سه الگوی صورت گرایانه، واقع گرا و انصاف محور، و موازنه ای در استدلال قضایی شناسایی شد. در برخی آراء، توجه دادرس به شرایط واقعی زندگی خانوادگی و قرائن موجود، نتایج سخت گیرانه ای را که ناشی از اجرای صوری مقررات بوده کم کرده و حمایت موثرتری از حقوق زوجه را فراهم نموده است. تفسیر مضیق مقررات و نبود معیارهای روشن در ارزیابی ادله و اعمال انصاف، منجر به تفاوت استدلال و نتایج آراء در پرونده های مشابه گردیده است. ازاین رو، یافته ها بر ضرورت تعیین معیارهای روشن تر برای اعمال انصاف، بهره گیری منضبط از فقه مضاف و تقویت انسجام استدلال قضایی در دعاوی خانواده تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

ف قضایی ، حقوق زوجه ، آراء محاکم خانواده ، فقه مضاف