مروری نظام مند بر اثربخشی آموزش مبتنی بر ذهن آگاهی بر سلامت روان، عملکرد تحصیلی و خودتنظیمی دانش آموزان دوره ابتدایی

دوران دبستان، حساسترین بستر رشد شناختی و هیجانی است، با این حال شیوع اضطراب، استرس تحصیلی و ضعف در خودتنظیمی در میان دانش آموزان، نظام آموزشی را با چالش جدی مواجه کرده است. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند شواهد علمی درباره اثربخشی آموزش مبتنی بر ذهن آگاهی بر سه مولفه سلامت روان، عملکرد تحصیلی و خودتنظیمی در دانش آموزان دوره ابتدایی انجام شد.روش شناسی: این مطالعه از نوع مرور نظام مند بوده و مطابق با بیانیه PRISMA (نسخه ۲۰۲۰) طراحی گردید. جست وجوی نظام مند در پایگاه های معتبر داخلی (SID، Magiran، Noormags، ISC، Civilica) و بین المللی (Google Scholar، Scopus، PubMed، ScienceDirect، SpringerLink، Wiley) در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ انجام گرفت. از کلیدواژه های استاندارد فارسی و انگلیسی با کاربرد عملگرهای AND/OR استفاده شد. پس از غربالگری عنوان، چکیده و متن کامل، در نهایت ۷ مطالعه مرتبط (۶ مطالعه داخلی و ۳ فراتحلیل خارجی) که دارای معیارهای ورود (مقاله پژوهشی اصیل، دسترسی به متن کامل، جامعه آماری دانش آموزان و بررسی متغیرهای موردنظر) بودند، برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. داده ها با روش تحلیل محتوای توصیفی-مقایسه ای و با استفاده از فرم استاندارد استخراج اطلاعات، بررسی و کدگذاری شدند. مرور مطالعات نشان داد که آموزش مبتنی بر ذهن آگاهی در تمامی پژوهش های مرور شده، تاثیر مثبت و معناداری داشته است. در حوزه سلامت روان، این آموزش منجر به افزایش شادکامی (هاشمی و ماهور، ۱۳۹۵)، کاهش استرس (عزیزپور، ۱۳۹۶)، بهبود نمره کلی سلامت روان و افزایش ذهن آگاهی (وصالی محمودی و همکاران، ۱۳۹۶) شد. در حوزه عملکرد تحصیلی، افزایش معنادار پیشرفت تحصیلی (محبی و همکاران، ۱۴۰۰) و انگیزه پیشرفت (صیادی قصبه و مقتدر، ۱۴۰۰) گزارش گردید. در حوزه خودتنظیمی نیز افزایش خودکارآمدی و کاهش چشمگیر اهمال کاری تحصیلی مشاهده شد. فراتحلیل های بین المللی (Zenner et al., ۲۰۱۴; Carsley et al., ۲۰۱۸; Klingbeil et al., ۲۰۱۷) نیز این یافته ها را تایید کرده و اندازه اثر متوسط تا بالایی برای مداخلات ذهن آگاهی در مدارس گزارش کردند.آموزش مبتنی بر ذهن آگاهی می تواند به عنوان یک مداخله کم هزینه، جذاب و اثربخش در برنامه درسی مدارس ابتدایی گنجانده شود تا هم زمان به ارتقای به زیستی روان شناختی و موفقیت تحصیلی دانش آموزان کمک کند. با توجه به محدود بودن تعداد مطالعات داخلی با جامعه آماری صرفا دبستانی، انجام پژوهش های تجربی با پیگیری طولانی مدت و استفاده از ابزارهای عصب شناختی در این گروه سنی ضروری است.

کلیدواژه ها:

ذهن آگاهی ، سلامت روان ، عملکرد تحصیلی ، خودتنظیمی ، دانش آموزان ابتدایی ، مرور نظام مند.