اثربخشی به کارگیری تکنیک های خلاقیت در آموزش ادبیات فارسی بر کاهش پیامدهای روان شناختی شرایط بحران و جنگ و ارتقای انگیزه تحصیلی دانش آموزان پایه نهم

جنگ و شرایط بحرانی ملی، با بر هم زدن ثبات روانی خانواده ها و مدارس، از مهم ترین تهدیدهای پنهان فرایند یادگیری دانش آموزان به شمار می رود (عبدالعالی، اقدام پژوهی «شرایط جنگی»، ۱۴۰۴). پژوهش حاضر از نوع اقدام پژوهی (پژوهش در عمل) است و با استفاده از چرخه عمل لوین، به دنبال پاسخ به این پرسش بوده است که معلم چگونه می تواند با به کارگیری تکنیک های خلاقیت، پیامدهای منفی شرایط جنگی بر یادگیری و انگیزه دانش آموزان پایه نهم در درس ادبیات فارسی دبیرستان شهید نصیری قم را در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ کاهش دهد. برای شناخت وضع موجود (شواهد ۱) از پنج منبع داده — مشاهده ساختاریافته معلم، مصاحبه با دانش آموزان و اولیا، گفت وگو با همکاران و مشاور مدرسه، بررسی اسناد و نمرات ارزشیابی، و مطالعه اسناد تکمیلی نظیر دفتر حضور و غیاب مجازی و گزارش مشاور — استفاده شد. تحلیل نقشه مفهومی این شواهد، پنج پیامد اصلی (کاهش تمرکز، افت انگیزه تحصیلی، کاهش مشارکت کلاسی، کاهش خلاقیت و ابراز احساسات، و افت عملکرد تحصیلی) و دوازده عامل زمینه ساز را آشکار ساخت. بر این اساس، بسته ای هفت گانه از مداخلات خلاقانه شامل ایجاد فضای امن کلاسی، روایت پردازی و داستان گویی، فعالیت گروهی خلاق، تلفیق شعر و هنر، بازی های آموزشی، تشویق و بازخورد مثبت، و تعامل با خانواده ها طی یک ترم اجرا شد. مقایسه شواهد پیش و پس از مداخله (شواهد ۲) نشان داد که مشارکت داوطلبانه و شعرخوانی، کیفیت انشاها و پاسخ های تشریحی، میانگین نمرات فعالیت کلاسی و نشاط عمومی کلاس به طور محسوس بهبود یافت؛ هرچند ریشه های عینی نگرانی جنگ به طور کامل رفع نشد. یافته ها، ظرفیت بی بدیل درس ادبیات فارسی در بازآفرینی امید و تاب آوری روانی در روزگار بحران را تایید می کند.

کلیدواژه ها:

شرایط جنگی و بحران ، تکنیک های خلاقیت ، یادگیری ، انگیزه تحصیلی ، ادبیات فارسی ، اقدام پژوهی ، سلامت روان نوجوانان.