تحلیل محتوای کتاب های علوم تجربی دوره ابتدایی از منظر مولفه های خلاقیت و نوآوری

در دهه های اخیر، خلاقیت و نوآوری به عنوان یکی از مهم ترین مهارت های مورد نیاز قرن بیست و یکم مورد توجه نظام های آموزشی جهان قرار گرفته است. تحولات سریع علمی و فناوری، پیچیدگی مسائل اجتماعی و نیاز به تربیت افرادی توانمند در حل مسئله، ضرورت توجه به پرورش تفکر خلاق را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این میان، برنامه های درسی و کتاب های درسی نقش مهمی در فراهم سازی بسترهای رشد خلاقیت دانش آموزان ایفا می کنند. درس علوم تجربی دوره ابتدایی به دلیل ماهیت اکتشافی، فعالیت محور و مسئله محور خود، ظرفیت بالایی برای تقویت خلاقیت و نوآوری در دانش آموزان دارد.پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان توجه به مولفه های خلاقیت و نوآوری در کتاب های علوم تجربی دوره ابتدایی انجام شد. روش پژوهش از نوع تحلیل محتوای کیفی کمی جهت دار بود. جامعه پژوهش شامل تمامی کتاب های علوم تجربی دوره ابتدایی (پایه های اول تا ششم) در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ بود که به روش سرشماری مورد بررسی قرار گرفتند. چارچوب تحلیل بر اساس مولفه های خلاقیت استخراج شده از نظریه گیلفورد، تورنس و دیدگاه های نوین آموزش خلاق تدوین شد. مولفه های مورد بررسی شامل سیالی، انعطاف پذیری، ابتکار، بسط، حل مسئله، پرسشگری، اکتشاف و نوآوری بودند.یافته ها نشان داد که مولفه های خلاقیت در کتاب های علوم تجربی حضور دارند، اما توزیع آن ها متوازن نیست. بیشترین توجه به مولفه های پرسشگری و حل مسئله و کمترین توجه به مولفه های ابتکار و نوآوری اختصاص یافته است. همچنین بخش قابل توجهی از فعالیت های آموزشی بر بازتولید اطلاعات و پاسخ های از پیش تعیین شده متمرکز بوده و فرصت های محدودی برای تولید ایده های جدید و تفکر واگرا فراهم شده است.نتایج پژوهش نشان می دهد که اگرچه کتاب های علوم تجربی دارای ظرفیت مناسبی برای پرورش خلاقیت هستند، اما بازنگری در طراحی فعالیت ها، افزایش فرصت های اکتشافی و توجه بیشتر به مولفه های نوآوری می تواند نقش این کتاب ها را در توسعه تفکر خلاق دانش آموزان تقویت کند.

کلیدواژه ها:

خلاقیت ، نوآوری ، تحلیل محتوا ، علوم تجربی ، دوره ابتدایی ، برنامه درسی ، تفکر خلاق