کاربرد هوش مصنوعی در ارزشیابی دانش آموزان: فرصت ها، چالش ها و راهکارها

پژوهش حاضر با هدف بررسی کاربرد هوش مصنوعی در ارزشیابی دانش آموزان، با تمرکز بر شناسایی فرصت ها، چالش ها و ارائه راهکارهای عملی طراحی و اجرا شد. این مطالعه از نظر هدف بنیادی–کاربردی و از نظر ماهیت داده ها کیفی است و با استفاده از روش مرور نظام مند و تحلیل مضمون شش مرحله ای براون و کلارک انجام شد. جامعه آماری شامل مقالات علمی، پایان نامه ها و گزارش های پژوهشی منتشرشده در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ (انگلیسی) و ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ (فارسی) در پایگاه های معتبر داخلی و بین المللی بود. نمونه گیری به صورت هدفمند و معیارمحور انجام گرفت و داده ها با نرم افزار MAXQDA کدگذاری و در قالب مضامین اصلی و فرعی سازمان دهی شدند. برای افزایش اعتبار، از معیارهای گوبا و لینکلن، مثلث سازی منابع و بازبینی همتایان استفاده شد. یافته ها نشان داد که فرصت های هوش مصنوعی در ارزشیابی در پنج حوزه شخصی سازی ارزشیابی، بازخورد فوری و هدفمند، تصحیح خودکار پاسخ های تشریحی، تحلیل یادگیری و پیش بینی عملکرد، و تولید خودکار سوال و شبیه سازی موقعیت های واقعی قابل دسته بندی است؛ در مقابل، چالش های اصلی شامل سوگیری الگوریتمی، ضعف زیرساخت های فنی و شکاف دیجیتال، نبود چارچوب های قانونی شفاف برای حریم خصوصی، و خطر تضعیف نقش قضاوتی و تربیتی معلم شناسایی شد. همچنین راهکارهای موثر در پنج سطح سیاستی و قانونی، آموزشی و تربیت معلم، فنی و طراحی سیستم، مشارکتی و ذی نفعان، و نظارتی و ارزشیابی مستمر سازمان دهی شدند. نتیجه گیری کلی آن است که هوش مصنوعی پتانسیل دگرگون سازی ارزشیابی آموزشی را دارد، اما این دگرگونی مشروط به حضور معلم به عنوان عامل انسانی و اخلاقی، تدوین چارچوب های بومی و شفاف، تضمین عدالت و دسترسی عادلانه، و تربیت معلمان با شایستگی های دیجیتال و انتقادی است؛ چشم انداز آینده این حوزه حرکت به سمت «ارزشیابی ترکیبی انسان–هوش مصنوعی» است که در آن سیستم های هوشمند وظایف تحلیلی و پیش بینی کننده و معلمان نقش قضاوت حرفه ای، تفسیر تربیتی و پشتیبانی عاطفی را ایفا می کنند

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، ارزشیابی دانش آموزان ، بازخورد خودکار ، تحلیل یادگیری ، عدالت الگوریتمی ، سواد دیجیتال معلمان