الگوی سوژگی زنانه در ادبیات غنایی فارسی: تحلیل تطبیقی «زن متعالی درون نظم» و «زن تراژیک برون نظم» در خمسه نظامی و ویس و رامین

بازنمایی شخصیت های زن در ادبیات غنایی فارسی از موضوعات مهم در مطالعات ادبی معاصر به شمار می آید، زیرا این متون علاوه بر بیان عاطفه و تجربه عاشقانه، عرصه ای برای صورت بندی جایگاه زن در نسبت با ساختارهای فرهنگی و اجتماعی نیز فراهم می کنند. با وجود آنکه در بسیاری از متون کلاسیک زن عمدتا در جایگاه معشوق و موضوع توصیف شاعرانه ظاهر می شود، برخی آثار برجسته ادبیات فارسی تصویری پیچیده تر از عاملیت و هویت زنانه ارائه می دهند. پژوهش حاضر با هدف بررسی الگوهای سوژگی زنانه در دو متن شاخص ادبیات فارسی، یعنی خمسه نظامی گنجوی و منظومه ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی، انجام شده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر رویکرد کیفی است و داده ها با بهره گیری از تحلیل محتوای جهت دار و رویکرد تطبیقی بررسی شده اند. چارچوب نظری پژوهش بر مفاهیم سوژگی در نقد ادبی معاصر و تحلیل گفتمان استوار است و تحلیل متون در سه سطح ساختار روایت، مناسبات قدرت و صورت بندی زیبایی شناختی انجام گرفته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که در خمسه نظامی الگویی از سوژگی زنانه شکل می گیرد که می توان آن را «زن متعالی درون نظم» نامید؛ الگویی که در آن شخصیت هایی چون شیرین و نوشابه با برخورداری از خرد، تدبیر و مشروعیت اجتماعی در چارچوب نظم اخلاقی و فرهنگی جامعه به کنشگری دست می یابند و نقش آن ها در نهایت به ایجاد تعادل در ساختار روایت می انجامد. در مقابل، در ویس و رامین الگویی متفاوت از سوژگی زنانه مشاهده می شود که در این پژوهش از آن با عنوان «زن تراژیک برون نظم» یاد شده است؛ در این الگو، شخصیت ویس با تکیه بر تجربه عاطفی و انتخاب فردی، هنجارهای اجتماعی و ساختارهای اقتدار را به چالش می کشد و بدین سان نوعی عاملیت زنانه مبتنی بر تعارض با نظم مسلط را نمایندگی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که تفاوت این دو الگوی سوژگی با ساختارهای روایی، منطق توزیع قدرت و نظام ارزشی حاکم بر هر متن پیوند دارد. بر این اساس، می توان گفت ادبیات کلاسیک فارسی افزون بر بازتاب نگرش های فرهنگی زمانه، در برخی موارد امکان بازنمایی صورت های متنوعی از عاملیت و سوژگی زنانه را نیز فراهم آورده است.

کلیدواژه ها:

سوژگی زنانه ، ادبیات غنایی فارسی ، خمسه نظامی ، ویس و رامین ، تحلیل گفتمان ، عاملیت زن.