حجیت بنای عقلا از دیدگاه امام خمینی(ره) با تاکید بر نقد نظریه مشهور اصولیان

مسئله «حجیت بنای عقلا» از مباحث بنیادین علم اصول فقه است که نقشی اساسی در روش استنباط احکام شرعی، به ویژه در مواجهه با مسائل مستحدثه، ایفا می کند. این پژوهش با رویکردی تطبیقی تحلیلی، به بازخوانی مبانی حجیت بنای عقلا در اندیشه امام خمینی(ره) و مقایسه آن با دیدگاه مشهور اصولیون می پردازد. تمرکز تحقیق بر تبیین حجیت بنای عقلا، نقش شارع در اعتباربخشی به آن، و شرایط جواز تمسک فقیه به سیره های عقلایی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مشهور اصولیون، بنای عقلا را فی نفسه فاقد حجیت دانسته و اعتبار آن را مبتنی بر امضای شارع یا کشف امضاء وی از طریق عدم ردع می دانند. در مقابل، امام خمینی(ره) با نقد مبانی جعل گرایانه و تنزیلی، بنای عقلا را در صورتی که مبتنی بر عقل عملی و مصالح واقعی باشد ذاتا واجد حجیت عقلایی می داند و هرگونه جعل یا امضای تشریعی را در اصل حجیت آن بی معنا تلقی می کند. از منظر ایشان، عدم ردع شارع منشا حجیت و اعتبار نیست، بلکه کاشف از عقلایی بودن واقعی سیره در مقام استنباط فقهی است. با این حال، تمسک فقیه به بنای عقلا مشروط به احراز شیوع، تداول و قرار گرفتن آن در مرای و منظر شارع، و نیز عدم ردع است؛ شرطی که ناظر به مقام احراز عقلائی بودن سیره است، نه ناظر به اصل تحقق یا حجیت ذاتی بنای عقلا. بر این اساس، عرف ها و سیره های متاخر تنها در صورت سنخیت با بناهای ممضی عصر شارع، قابلیت استناد فقهی خواهند داشت.

کلیدواژه ها:

حجیت بنای عقلا ، امام خمینی(ره) ، اصول فقه ، کاشفیت رای شارع ، امضای شارع