ماهیت بنای عقلا؛ تبیین مفهومی، مبانی نظری و جایگاه آن در استنباط احکام شرعی

بنای عقلا به عنوان یکی از منابع مهم در فرآیند استنباط احکام شرعی، نقشی راهبردی در تطبیق عناوین فقهی و تشخیص موضوعات احکام ایفا می کند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی تطبیقی و با اتکا بر منابع کتابخانه ای، جایگاه بنای عقلا را در نظام اصولی امام خمینی(ره) مورد بررسی قرار داده، و آن را با آرای مشهور اصولیون مقایسه و نقد کرده و در نهایت نظریه مختار را برگزیده است. در این مسیر، ضمن تبیین مفهوم و اقسام بنای عقلا، نسبت آن با مفاهیمی هم چون عرف، عقل و اجماع نیز تحلیل شده است .یافته های پژوهش نشان می دهد که اولا دقیق ترین تقریر در این زمینه، نظریه امام خمینی(ره) است و ثانیا ایشان بنای عقلا را به مثابه سیره مستمر عقلای جهان بر پایه مصالح عقلایی می پذیرد، و امضای شارع را مقوم حجیت بنای عقلا می داند. از منظر ایشان، بنای عقلا تنها در صورتی اعتبار دارد که بر اساس عقل عملی و مصالح واقعی شکل گرفته و از سوی شارع ردع نشده باشد. در نتیجه نظریه امام خمینی در مقایسه با مبنای امضایی مشهور، قلمرو حجیت بنای عقلا را گسترده تر می نماید؛ در حالی که مشهور اصولیون عمدتا بنای عقلا را مترادف با عرف پنداشته و حجیت آن را منوط به امضای مستقیم یا عدم ردع شارع دانسته و در نتیجه کارکردی محدودتر برای آن قائل اند. نتیجه گیری نهایی پژوهش بیانگر آن است که این اختلاف مبنایی در تحلیل ماهیت و منطق حجیت بنای عقلا، تاثیراتی مستقیم و معناداری در روش و نتیجه اجتهاد واستنباط حکم شرعی دارد.

کلیدواژه ها:

امام خمینی(ره) ، حجیت ، بنای عقلا ، امضای شارع ، اصول فقه