بررسی تاریخ تحلیلی اسلام

محتوای کتاب تاریخ تحلیلی اسلام،موقعیت جغرافیایی عربستان و اوضاع اجتماعی-سیاسی آن پیش از اسلام،ظهور اسلام،آغاز درگیری ها،خلافت پس از محمد بن عبدالله،حوزه اسلامی پس از امام علی بن ابیطالب،امویان،مروانیان و سقوط امویان و به قدرت رسیدن عباسیان است.کتاب شامل هفت فصل است:فصل اول:موقعیت جغرافیایی عربستان و اوضاع اجتماعی-سیاسی آن پیش از اسلامفصل دوم:ظهور اسلامفصل سوم:آغاز درگیری ها و جنگ های پیامبر(ص)و رحلت آن حضرتفصل چهارم:خلافت پس از پیامبر(ص)،ابوبکر و خلافت اوفصل پنجم:حوزه اسلامی پس از شهادت،حضرت علی علیه السلامفصل ششم:امویانفصل هفتم:مروانیاننویسنده درباره نحوه شکل گیری این کتاب در مقدمه آورده است:سال ها پیش کتابی مختصر در تاریخ اسلام نوشتم تا علاق ه مندان به این فن، خاصه دانشجویان را راهنمایی باشد.آنچه در آن کتاب فراهم آمد تحلیل حادثه هایی بود که از زمان مبعوث شدن رسول اکرم(ص)تا پایان حکومت امویان پدید آمد،از آن پس تتبع و بحث ادامه یافت تا به سالیانی چند پس از سده سوم(عصر نخستین دولت عباسیان) کشید.در یادداشت پشت جلد کتاب هم چنین درج شده است:آنچه در این مجموعه فراهم آمده،تنها گزارشی از آنچه رخ داده نیست،در حد توانایی کوشش شده است تا آشکار شود آنچه رخ داد، چرا رخ داد و پیامد آنچه بود.که من به خلاصه سه فصل اول آن می پردازم و توصیه می کنم که علاقه مندان حتما بخش های پایانی کتاب را نیز مطالعه نمایند.کتاب تاریخ تحلیلی اسلام:از آغاز تا نیمه نخست سده چهارم» اثر دکتر جعفر شهیدی،اثری است که با نگاهی سنجیده و تحلیلی،به روایت تاریخ اسلام از دوران پیش از بعثت تا حدود سال ۳۳۰هجری می پردازد.نویسنده در این اثر،نه به گردآوری صرف روایات تاریخی پرداخته و نه به شرح جزئیات بی هدف دل بسته،بلکه با رویکردی تحلیلی و با اتکا به منابع موثق اسلامی،کوشیده است مسیر تحولات سیاسی،اجتماعی و دینی جهان اسلام را در سه سده نخست روشن سازد.آغاز کتاب با توصیفی از اوضاع عربستان پیش از اسلام همراه است؛جایی که نویسنده به دقت به بررسی ساختار اجتماعی،نظام قبیله ای،باورهای دینی،وضعیت اقتصادی و فرهنگی جزیره العرب می پردازد.این بخش،در حکم مقدمه ای است بر فهم ظهور اسلام،چرا که بدون شناخت زمینه های اجتماعی و دینی پیش از بعثت،فهم تاثیر دعوت پیامبر اسلام(ص)ممکن نخواهد بود.در فصل های بعدی،بعثت پیامبر(ص)،دعوت پنهانی و آشکار،هجرت و تشکیل نخستین حکومت اسلامی در مدینه با نظمی تاریخی و نگاهی تحلیلی بررسی شده اند.تفاوت این اثر با بسیاری از کتاب های تاریخ اسلام در آن است که نویسنده صرفا به نقل وقایع بسنده نمی کند،بلکه به چرایی و چگونگی رخدادها توجه دارد.برای نمونه،در بررسی جنگ های صدر اسلام،آنچه برجسته می شود نه فقط تعداد کشته ها یا نتیجه نهایی،بلکه تحلیل اهداف،زمینه های وقوع و پیامدهای سیاسی و اعتقادی این نبردهاست.پس از رحلت پیامبر(ص)،نویسنده وارد دوره خلافت خلفای راشدین می شود و در این بخش نیز،با پرهیز از داوری های متعصبانه،به بررسی دقیق اختلافات سیاسی،نحوه انتخاب خلفا،چالش های داخلی و فتوحات خارجی می پردازد.واقعه سقیفه،قتل عثمان،جنگ جمل و صفین، و در نهایت شهادت امام علی(ع)،در بستر تحلیل قدرت و سیاست مورد بررسی قرار گرفته اند.فصل های بعدی کتاب،به دوران بنی امیه و سپس عباسیان اختصاص دارد.در این بخش ها،تحول خلافت به سلطنت،ظهور گرایش های مذهبی،شکل گیری فرقه های کلامی و نیز تلاش های فرهنگی و علمی جهان اسلام،از جمله ترجمه متون یونانی،تاسیس دارالحکمه و ظهور متکلمان و محدثان بزرگ،بررسی شده اند.نویسنده با نگاهی دقیق،نشان می دهد که چگونه سیاست،مذهب و فرهنگ در این دوران در هم تنیده شدند و چه تاثیری بر آینده تمدن اسلامی گذاشتند.کتاب تاریخ تحلیلی اسلام اثری است که هم برای دانشجوی تاریخ و علوم اسلامی مفید است و هم برای خواننده ای که می خواهد نگاهی جامع از آغاز اسلام تا تثبیت خلافت عباسی به دست آورد.جعفر شهیدی در این اثر،با زبانی سنجیده،تحلیل را با روایت درآمیخته و تصویری تاریخی-تحلیلی از دینی جهانی ترسیم کرده که در دل تحولات سیاسی و اجتماعی،ریشه دار شد و گسترش یافت.

کلیدواژه ها:

:تاریخ ، اسلام ، حضرت محمد(ص) ، حضرت علی(ع) ، خلافت ، نبوت ، بعثت ، جنگ ها ، هجرت