از حافظه محوری تا تفکر انتقادی؛ نقد فلسفی ارزش های حاکم بر برنامه درسی کنونی

برنامه درسی پنهان به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در مطالعات برنامه ریزی درسی، به مجموعه ارزش ها، هنجارها و الگوهای تعاملی اطلاق می شود که به صورت ضمنی در بستر مدرسه انتقال می یابد و نقشی تعیین کننده در شکل گیری نگرش ها، هویت ها و شیوه های اندیشیدن دانش آموزان دارد. در بسیاری از نظام های آموزشی، از جمله ایران، یکی از برجسته ترین پیامدهای برنامه درسی پنهان، غلبه حافظه محوری، نمره محوری و اطاعت گرایی است؛ امری که با اهداف رسمی مبتنی بر پرورش تفکر انتقادی، خلاقیت و مشارکت دموکراتیک در تعارض قرار دارد. پژوهش حاضر با رویکردی مروری تحلیلی و مبتنی بر تحلیل فلسفی، به بررسی ریشه های معرفت شناختی، انسان شناختی و هنجاری حافظه محوری در چارچوب برنامه درسی پنهان می پردازد. با تکیه بر دیدگاه های نظریه پردازانی چون جکسون، اپل، ژیرو، فریره، دیویی و هابرماس و نیز پژوهش های داخلی حوزه برنامه درسی، نشان داده می شود که حافظه محوری نه صرفا یک روش آموزشی، بلکه بازتاب نوعی تلقی خاص از ماهیت دانش، انسان و تربیت است که در ساختارهای مدرسه ای، الگوهای تعاملی کلاس و نظام های ارزشیابی بازتولید می شود. یافته های این تحلیل حاکی از آن است که گذار به تفکر انتقادی مستلزم بازاندیشی در ارزش های پنهان حاکم بر مدرسه، تغییر در الگوهای قدرت و گفت وگو در کلاس، و تحول در نظام ارزشیابی است. بر این اساس، مقاله نتیجه می گیرد که اصلاح برنامه رسمی بدون نقد فلسفی و ساختاری برنامه درسی پنهان، نمی تواند به تحقق تربیت نقادانه و دموکراتیک بینجامد.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، حافظه محوری ، تفکر انتقادی ، فلسفه تعلیم و تربیت.