«سیر تحول معنایی مفهوم اهل بیت و عترت در بستر تحولات سیاسی عصر آموزی و عباسی بر پایه قران و حدیث »

مفاهیم «اهل بیت» و «عترت» از کلیدی ترین اصطلاحات در هندسه معرفتی و کلامی–سیاسی اسلام به شمار می روند که پایه های معنایی اولیه آن ها در نصوص قرآن کریم و سنت نبوی شکل گرفته است. این دو واژه در صدر اسلام و در پرتو نصوصی چون آیه تطهیر، آیه مباهله، حدیث ثقلین و حدیث کساء، دلالت روشنی بر مصادیق خاص (پنج تن آل عبا و ائمه معصومین علیهم السلام) یافتند؛ اما با آغاز منازعات سیاسی و انتقال قدرت در ادوار اموی و عباسی، مرزهای دلالت شناختی آن ها دستخوش بازخوانی ها و کشمکش های جدی شد.پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با کاربست روش شناسی «معناشناسی تاریخی» (سیاق محور)، به بررسی دگردیسی ها و کاربردهای سیاسی این دو مفهوم در قرون نخستین هجری می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که در دوره اموی، دستگاه حاکم از یک سو به «تضییق یا انکار» انحصار معنایی این واژگان برای خاندان علی (ع) و حتی تعمیم آن به خاندان بنی امیه به عنوان خلفای خدا و خویشاوندان پیامبر (ص) روی آورد، و از سوی دیگر، جریان اهل بیت با استناد به احادیث نبوی مانع از استحاله معنایی آن شد. در نقطه مقابل، با شکل گیری قیام های شیعی–علوی و آغاز دعوت عباسیان، مفهوم «اهل بیت» به کانونی ترین شعار مشروعیت بخش بدل گشت؛ عباسیان با بهره گیری از شعار فراگیر «الرضا من آل محمد»، ابتدا از ابهام مفهومی آن سود جستند و پس از تثبیت قدرت، با استناد به قرابت تباری عباس بن عبدالمطلب با رسول خدا (ص)، کوشیدند مفهوم «عترت» و «اهل بیت» را «توسعه» داده و آن را به بنی عباس تعمیم بخشند تا مرجعیت سیاسی و دینی خاندان علوی را به حاشیه برانند. در این میان، نصوص اصیل قرآنی و بیانات ائمه شیعه به عنوان اصلی ترین سد معنایی در برابر تقلیل یا تحریف مصداقی این مفاهیم عمل کرد.

کلیدواژه ها:

اهل بیت ، عترت ، عصر اموی ، عصر عباسی ، تحول معنایی ، قرآن و حدیث ، مشروعیت سیاسی ، آل محمد (ص).