رابطه میان آزادی اراده و جبر در فلسفه دین و تاثیر آن بر مسئولیت پذیری فردی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه میان آزادی اراده و جبر در فلسفه دین و تبیین تاثیر این دو دیدگاه بر مسئولیت پذیری فردی دانش آموزان انجام شد. پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی همبستگی و با رویکرد مدل یابی معادلات ساختاری انجام گرفت. جامعه آماری پژوهش را دانش آموزان دوره متوسطه تشکیل دادند و نمونه ای ۲۸۰ نفری با روش نمونه گیری تصادفی چندمرحله ای انتخاب شد. برای گردآوری داده ها از مقیاس ادراک آزادی اراده و جبر، پرسشنامه مسئولیت پذیری فردی دانش آموزان و گویه های سنجش نگرش فلسفی دینی نسبت به اختیار و جبر استفاده شد. روایی محتوایی ابزارها با نظر متخصصان حوزه علوم تربیتی و فلسفه دین تایید شد و ضرایب آلفای کرونباخ برای مقیاس آزادی اراده، جبر و مسئولیت پذیری به ترتیب ۰/۸۷، ۰/۸۴ و ۰/۹۱ به دست آمد که نشان دهنده پایایی مطلوب ابزارها بود. داده ها با استفاده از نرم افزارهای SPSS و AMOS تحلیل و از شاخص های توصیفی، ضریب همبستگی پیرسون و مدل یابی معادلات ساختاری برای آزمون روابط میان متغیرها استفاده شد. یافته ها نشان داد ادراک آزادی اراده با مسئولیت پذیری فردی رابطه مثبت و معناداری دارد (β=۰/۴۸، p<۰/۰۰۱)، در حالی که جبرگرایی ادراک شده رابطه ای منفی و معنادار با مسئولیت پذیری نشان داد (β=−۰/۲۹، p<۰/۰۰۱). همچنین، نگرش متعادل نسبت به رابطه اختیار و مسئولیت، اثر مثبت معناداری بر مسئولیت پذیری داشت (β=۰/۳۶، p<۰/۰۰۱). نتایج مدل ساختاری نشان داد متغیرهای مورد مطالعه در مجموع ۴۳ درصد از واریانس مسئولیت پذیری فردی دانش آموزان را تبیین می کنند (R²=۰/۴۳). شاخص های برازش مدل نیز در محدوده قابل قبول قرار داشتند (χ²/df=۲/۳۱، CFI=۰/۹۴، TLI=۰/۹۲، RMSEA=۰/۰۶۳ و SRMR=۰/۰۵۱). تحلیل اثرات غیرمستقیم نیز نشان داد نگرش فلسفی دینی نسبت به اختیار و جبر می تواند در شکل گیری مسئولیت پذیری فردی نقش واسطه ای داشته باشد؛ به گونه ای که پذیرش اختیار همراه با درک محدودیت های موقعیتی، به تقویت احساس عاملیت، پاسخ گویی نسبت به پیامد رفتار و پذیرش مسئولیت تصمیم های فردی منجر می شود. بر اساس یافته ها، صرف تاکید بر اختیار یا جبر نمی تواند تبیین کاملی از مسئولیت پذیری دانش آموزان ارائه کند، بلکه رویکردی تلفیقی که در آن اختیار انسان با شرایط، محدودیت ها و پیامدهای اخلاقی تصمیم ها مورد توجه قرار گیرد، ظرفیت بیشتری برای پرورش مسئولیت پذیری دارد. بنابراین، گنجاندن مباحث متناسب با سن درباره اختیار، اراده، جبر، انتخاب اخلاقی و پیامدهای تصمیم در برنامه های تربیتی و آموزش دینی می تواند به تقویت احساس عاملیت، خودتنظیمی و مسئولیت پذیری دانش آموزان کمک کند.

کلیدواژه ها:

آزادی اراده ، جبرگرایی ، فلسفه دین ، مسئولیت پذیری فردی ، عاملیت شخصی ، تربیت اخلاقی ، دانش آموزان