«بازخوانی تاریخی نسبت قرآن و بافت فرهنگی عصر نزول در مواجهه با نهادهای جاهلی»

فهم دقیق و روش مند پیام قرآن کریم در گرو شناخت بستر تاریخی و زمینه فرهنگی عصر نزول است. قرآن به عنوان متنی وحیانی و در عین حال تاریخ مند در مقام خطاب، در خلا نازل نشده؛ بلکه در تعامل مستقیم، پویا و هدفمند با زیست جهان، ساختارهای اجتماعی، هنجارهای فرهنگی و نهادهای مسلط جاهلیت شبه جزیره عربستان شکل گرفته است. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر روش تاریخ مندی انتقادی و تحلیل بافتار (Contextual Analysis)، به بازخوانی نسبت متن قرآن با نهادهای جاهلی (از جمله نظام قبیله ای، عصبیت، پیوندهای هم پیمانی (حلف)، ساختارهای اقتصادی نظیر ربا، و نهادهای حقوقی و خانوادگی) می پردازد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که مواجهه قرآن با بافت فرهنگی عصر نزول، یک دست و تک بعدی نبوده، بلکه در قالب یک الگوی سه گانه و اجتهادی «تثبیت و امضاء» (در عناصر سازگار با عقلانیت و فطرت)، «اصلاح و بازتعریف معنایی/کارکردی» (در نهادهای نیازمند پالایش اخلاقی و توحیدی) و «تغییر و نسخ بنیادین» (در ساختارهای مبتنی بر شرک، ظلم و تبعیض) سامان یافته است. از این منظر، قرآن با استفاده از زبان، استعاره ها و نهادهای آشنای مخاطب عصر نزول، ضمن حفظ افق بومی زمانه، محتوایی استعلایی و فرازمانی به آن ها بخشیده و از ظرفیت های فرهنگی موجود برای پی ریزی نظم نوین توحیدی بهره برده است.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، بافت فرهنگی ، عصر نزول ، نهادهای جاهلی ، بافتاربخشی (Contextualization) ، تاریخ مندی متن ، امضاء و تاسیس ، تحول معنایی.