بررسی نقش محوری دین در تربیت مبتنی بر رویکرد نهج البلاغه

پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه دین در فرایند تربیت و ارائه الگوی مفهومی تربیت دینی مبتنی بر آموزه های نهج البلاغه انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که دین از منظر نهج البلاغه چه نقشی در جهت دهی به مبانی، اصول، اهداف، روش ها و کارکردهای تربیت دارد و چگونه می توان مولفه های پراکنده تربیتی این اثر را در قالب الگویی منسجم سازمان دهی کرد. پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از نظر رویکرد، کیفی است و به شیوه توصیفی تحلیلی و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی استقرایی تفسیری انجام شده است. جامعه پژوهش شامل خطبه ها، نامه ها و حکمت های نهج البلاغه بوده و واحدهای معنایی مرتبط با تربیت، ایمان، عقل، فطرت، اختیار، کرامت، اخلاق، مسئولیت، عدالت، خودسازی و اصلاح اجتماعی به صورت هدفمند استخراج، کدگذاری و مقوله بندی شده اند. یافته ها نشان داد که دین در الگوی تربیتی نهج البلاغه صرفا یکی از محتواهای آموزشی نیست، بلکه هسته مرکزی و عامل معنا بخش، جهت دهنده و انسجام بخش تمامی ابعاد تربیت است. این الگو بر مبانی انسان شناختی فطرت، عقل، اختیار، کرامت و مسئولیت استوار است و اصول توحیدمحوری، عقل گرایی، اخلاق محوری، مسئولیت پذیری و عدالت محوری، ساختار جهت دهنده آن را تشکیل می دهند. رشد معنوی، تعالی اخلاقی، خودسازی و اصلاح فرد و جامعه، مهم ترین اهداف الگو و موعظه، الگودهی، تشویق و تنبیه، تربیت عقلانی و تربیت اخلاقی، مهم ترین روش های تحقق آن اند. پیامدهای این فرایند نیز در سه سطح فردی، اجتماعی و فرهنگی، شامل شکل گیری هویت دینی و اخلاقی، خودمهارگری، مسئولیت اجتماعی، عدالت خواهی و تثبیت فرهنگ کرامت و عقلانیت آشکار می شوند. برآیند پژوهش نشان می دهد که تربیت دینی در نهج البلاغه فرایندی جامع، تدریجی، عقلانی و هویت ساز است که از بیدارسازی فطرت و عقل آغاز می شود و با پیوند میان ایمان، اخلاق، آزادی، مسئولیت و عدالت، انسان را به سوی قرب الهی و اصلاح جامعه هدایت می کند.

کلیدواژه ها:

تربیت دینی ، نهج البلاغه ، محوریت دین ، الگوی تربیتی ، تربیت اسلامی ، امام علی (ع) ، تحلیل محتوای کیفی