تبیین مدل مفهومی اثربخشی مداخلات مبتنی بر واقعیت مجازی در پیشگیری از آسیب های اجتماعی دانش آموزان: مرور سیستماتیک با تاکید بر نقش میانجی سلامت معنوی و مهارت های ارتباطی

گسترش آسیب های اجتماعی در میان دانش آموزان و پیچیده تر شدن الگوهای تعامل اجتماعی در عصر دیجیتال، ضرورت بهره گیری از مداخلات نوآورانه و تجربه محور را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این میان، واقعیت مجازی به عنوان فناوری ای تعاملی و غوطه ور، ظرفیت بالقوه ای برای آموزش مهارت های اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای پرخطر دارد. هدف پژوهش حاضر، مرور نظام مند مطالعات مرتبط با اثربخشی مداخلات مبتنی بر واقعیت مجازی در کاهش آسیب های اجتماعی دانش آموزان با تاکید بر نقش میانجی مهارت های ارتباطی و سلامت معنوی بود.این مطالعه بر اساس دستورالعمل PRISMA انجام شد. جست وجوی نظام مند در پایگاه های اطلاعاتی بین المللی Scopus ) ، Web of Science، PubMed، ScienceDirect، Springer و Wiley ) وپایگاه های فارسی ( SID، Magiran، Noormags و IranDoc ) در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵ انجام گرفت. پس از غربالگری اولیه ۴۲۸ مقاله و اعمال معیارهای ورود و خروج، در نهایت ۳۰ مطالعه واجد شرایط وارد تحلیل نهایی شدند. داده ها به صورت کیفی–تحلیلی و در قالب سه محور اصلی طبقه بندی شدند.یافته ها نشان داد که مداخلات مبتنی بر واقعیت مجازی، به ویژه در قالب سناریوهای تعاملی و مواجهه تدریجی با موقعیت های اجتماعی، در کاهش اضطراب اجتماعی، بهبود سازگاری مدرسه ای و ارتقای همدلی موثر بوده اند. همچنین، شواهد حاکی از آن است که تقویت مهارت های ارتباطی یکی از مهم ترین سازوکارهای اثرگذاری این مداخلات است. تحلیل مفهومی مطالعات نشان داد که سلامت معنوی، از طریق تقویت احساس معنا، مسئولیت پذیری و تعلق اجتماعی، می تواند به عنوان متغیر میانجی بالقوه در کاهش آسیب های اجتماعی عمل کند؛ هرچند بررسی تجربی مستقیم این نقش نیازمند پژوهش های آتی است.در مجموع، نتایج این مرور نظام مند بیانگر آن است که واقعیت مجازی، در صورت طراحی مبتنی بر اصول یادگیری اجتماعی–هیجانی و توجه به ابعاد معنوی رشد نوجوانان، می تواند به عنوان ابزاری مکمل در برنامه های پیشگیرانه مدارس مورد استفاده قرار گیرد. توسعه و بومی سازی این مداخلات در نظام آموزشی ایران، مستلزم انجام مطالعات تجربی بیشتر و تدوین چارچوب های تلفیقی است.

کلیدواژه ها:

واقعیت مجازی ، آسیب های اجتماعی ، مهارت های ارتباطی ، سلامت معنوی ، دانش آموزان ، مرور نظام مند