تحلیل سازوکارهای روان شناختی بازی در تکوین شخصیت و رشد خلاقیت کودکان: مرور نظام مند شواهد پژوهشی

بازی یکی از بنیادی ترین و طبیعی ترین اشکال فعالیت در دوران کودکی است که فراتر از کارکردهای تفریحی، نقشی اساسی در رشد شناختی، هیجانی، اجتماعی و شخصیتی کودک ایفا می کند. در دهه های اخیر، توجه پژوهشگران حوزه رشد کودک به بررسی نقش بازی به عنوان بستری پویا برای شکل گیری ویژگی های شخصیتی، رشد خلاقیت و توسعه قابلیت های سازگارانه کودکان افزایش یافته است. با وجود گستردگی مطالعات انجام شده، همچنان نیاز به چارچوبی تحلیلی و یکپارچه برای تبیین سازوکارهای اثرگذاری بازی بر ابعاد شخصیتی و خلاقانه رشد کودک احساس می شود. هدف پژوهش حاضر، تبیین نقش تحول آفرین بازی در شکل گیری شخصیت و پرورش خلاقیت کودکان از طریق تحلیل و یکپارچه سازی شواهد نظری و تجربی موجود بود.پژوهش حاضر از نوع مروری تحلیلی و مبتنی بر مرور نظام مند منابع علمی انجام شد. جامعه پژوهش شامل مطالعات منتشرشده در حوزه رشد کودک، روان شناسی بازی، خلاقیت و تعلیم و تربیت کودک در بازه زمانی ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۵ بود. منابع علمی از پایگاه های معتبر بین المللی و داخلی مورد بررسی قرار گرفتند. پس از غربالگری و ارزیابی کیفیت روش شناختی، مطالعات منتخب به شیوه تحلیل محتوای نظری و سنتز مفهومی مورد بررسی قرار گرفتند.یافته های پژوهش نشان داد بازی از طریق فعال سازی همزمان فرایندهای شناختی، تنظیم هیجانی، تعامل اجتماعی، تخیل نمادین و حل مسئله، نقش معناداری در شکل گیری ابعاد مختلف شخصیت از جمله خودکارآمدی، استقلال، مسئولیت پذیری، انعطاف پذیری روان شناختی و مهارت های اجتماعی ایفا می کند. همچنین مشخص شد بازی های نمادین، سازنده، اجتماعی و اکتشافی تاثیر چشمگیری بر رشد تفکر واگرا، اصالت ذهنی، ابتکار، انعطاف شناختی و توانایی تولید راه حل های نوآورانه در کودکان دارند. بر اساس یافته ها می توان نتیجه گرفت که بازی نه تنها یک فعالیت رشدی، بلکه یکی از سازه های بنیادین تحول شخصیت و خلاقیت در دوران کودکی محسوب می شود و باید به عنوان یکی از مولفه های اصلی برنامه ریزی تربیتی و آموزشی کودکان مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

شخصیت کودک ، خلاقیت ، رشد شناختی ، رشد هیجانی ، رشد اجتماعی ، بازی نمادین ، تفکر واگرا ، روان شناسی رشد ، تعلیم و تربیت کودک