از دستور تا مشارکت: طراحی الگوی بهینه ساختار سازمانی مبتنی بر مشارکت کارکنان برای بهبود عملکرد خدمات شهری (مطالعه تطبیقی در شهرداری تهران)

مقدمه و هدف: در دهه های اخیر، ساختار سازمانی به عنوان یکی از مهمترین پیشایندهای عملکرد سازمانی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. با این حال، بسیاری از سازمانهای دولتی بزرگ نظیر شهرداریها، همچنان از ساختارهای دستوری و ابلاغی متمرکز استفاده میکنند که نه تنها پاسخگوی نیازهای پویای شهری نیست، بلکه موجب کاهش انگیزه، تعهد و خلاقیت کارکنان نیز میشود. در مقابل، رویکردهای نوین طراحی ساختار بر مشارکت کارکنان در فرایند طراحی سازمانی تاکید دارند. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی بهینه ساختار سازمانی مبتنی بر مشارکت کارکنان و مقایسه عملکرد آن با ساختار سازمانی ابلاغی از سوی مدیران در شهرداری تهران انجام شده است.روش شناسی: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از حیث ماهیت، توصیفی-همبستگی با رویکرد تحلیل تطبیقی است. جامعه آماری شامل دو گروه مجزا بود: گروه اول، کارکنانی که در فرایند طراحی ساختار مشارکت داشتند (نمونه ۱۸۰ نفری) و گروه دوم، کارکنانی که ساختار ابلاغی را تجربه کردند (نمونه ۱۸۰ نفری) که مجموعا ۳۶۰ نفر از مدیران میانی و کارشناسان ارشد شهرداری تهران را شامل می شد. نمونه گیری به روش طبقه ای-تصادفی انجام شد. گردآوری داده ها با استفاده از سه پرسشنامه استاندارد انجام گرفت: پرسشنامه ساختار سازمانی (رابینز، ۱۹۹۰)، پرسشنامه عملکرد سازمانی (هرسی و گلداسمیت، ۲۰۰۳) و پرسشنامه مشارکت کارکنان (شائوفی، ۲۰۱۶). روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی آنها با ضریب آلفای کرونباخ (بیش از ۰/۸۵) تایید گردید. تحلیل داده ها با استفاده از آزمونهای تی مستقل، تحلیل واریانس چندمتغیره (MANOVA) و مدلسازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای SPSS و SmartPLS انجام شد.یافته ها: نتایج تحلیل تطبیقی نشان داد که تفاوت معناداری بین عملکرد دو گروه وجود دارد(۰۱/۰>p).به طور مشخص، ساختار مشارکتی در تمامی شاخصهای عملکردی (کیفیت خدمات، سرعت ارائه خدمات، نوآوری در خدمات، رضایت شغلی کارکنان و تعهد سازمانی) عملکرد بهتری نسبت به ساختار ابلاغی داشت. بالاترین تفاوت در شاخص نوآوری در خدمات (با اختلاف میانگین ۵۸/۰) و پایینترین تفاوت در شاخص سرعت ارائه خدمات (با اختلاف میانگین ۳۴/۰) مشاهده شد. همچنین نتایج مدلسازی معادلات ساختاری نشان داد که مشارکت کارکنان در طراحی ساختار، از طریق افزایش ادراک از عدالت رویهای (۴۷/۰=β) و کاهش مقاومت در برابر تغییر (۵۲/۰-=β)، به بهبود عملکرد سازمانی می انجامد. الگوی نهایی پژوهش که بر اساس روش دلفی با مشارکت ۱۵ نفر از خبرگان شهرداری تدوین شد، شامل ۵ بعد اصلی (تمرکززدایی، افقی گرایی، انعطاف پذیری، مشارکت در تصمیم گیری و شفافیت رویه ها) و ۲۲ مولفه فرعی بود. برازش مدل نهایی با شاخصهای مطلوب تایید شد (GFI=۰.۹۱, CFI=۰.۹۳, RMSEA=۰.۰۵۸). نتیجه گیری: یافته های پژوهش به وضوح نشان می دهد که طراحی مشارکتی ساختار سازمانی در قیاس با ساختارهای ابلاغی صرف، اثربخشی بیشتری در بهبود عملکرد خدمات شهری دارد. این یافته، ضرورت گذار از رویکرد دستوری به رویکرد مشارکتی در طراحی ساختار سازمانهای دولتی را برجسته می سازد. بر این اساس، الگوی پیشنهادی پژوهش با ۵ بعد و ۲۲ مولفه، میتواند به عنوان یک چارچوب عملیاتی برای بازطراحی ساختار شهرداری تهران و سایر سازمانهای عمومی مورد استفاده قرار گیرد. پیشنهاد می شود شهرداری تهران با تشکیل کارگروههای طراحی مشارکتی در هر یک از مناطق ۲۲گانه و معاونتهای ستادی، زمینه را برای استقرار تدریجی این الگو فراهم آورد. همچنین بهره گیری از رویکردهای آزمایشگاهی (پایلوت) در چند واحد منتخب، پیش از توسعه کامل الگو، می تواند از بروز مشکلات پیشبینی نشده جلوگیری نماید. تحقق این تحول ساختاری، گامی اساسی در جهت تحقق شهرداری چابک، پاسخگو و شهروندمدار خواهد بود.

کلیدواژه ها:

ساختار سازمانی مشارکتی ، ساختار سازمانی ابلاغی ، عملکرد سازمانی ، مشارکت کارکنان ، خدمات شهری ، شهرداری تهران ، تحلیل تطبیقی ، مدلسازی معادلات ساختاری.