واکاوی سازوکارهای ساختاری - رفتاری چابکی سازمانی در شهرداری تهران: آزمون نقش میانجیگر توانمندسازی روانشناختی و تعدیلگر بلوغ فناوری در تسریع ارائه خدمات شهری

مقدمه و هدف: در عصر تحول دیجیتال و افزایش انتظارات شهروندان، چابکی سازمانی به یکی از مهمترین مزیت های رقابتی و عملکردی برای سازمانهای خدمت رسان عمومی تبدیل شده است. با این حال، بسیاری از سازمانهای دولتی بزرگ نظیر شهرداریها، به دلیل ساختارهای دیوانسالارانه و مکانیکی، با چالش جدی در سرعت و کیفیت ارائه خدمات مواجه هستند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی سازوکارهای ساختاری-رفتاری موثر بر چابکی سازمانی در شهرداری تهران انجام شده است و به طور خاص به بررسی نقش میانجیگر توانمندسازی روانشناختی در رابطه بین ابعاد ساختار سازمانی (تمرکززدایی، افقی گرایی و انعطاف پذیری) و چابکی خدمت رسانی، و همچنین نقش تعدیلگر بلوغ فناوری اطلاعات در این فرآیند پرداخته است.روش شناسی: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از حیث ماهیت، توصیفی-همبستگی با رویکرد مدلسازی معادلات ساختاری (SEM) است. جامعه آماری شامل کلیه مدیران میانی و کارشناسان ارشد شهرداری تهران به تعداد ۴,۸۰۰ نفر بود که بر اساس فرمول کوکران، نمونه ای به حجم ۳۵۶ نفر با روش نمونه گیری طبقه ای-تصادفی انتخاب شدند. گردآوری داده ها با استفاده از چهار پرسشنامه استاندارد انجام گرفت: پرسشنامه ساختار سازمانی (رابینز، ۱۹۹۰)، پرسشنامه چابکی سازمانی (شریفی و ژانگ، ۲۰۰۱)، پرسشنامه توانمندسازی روانشناختی (اسپریتزر، ۱۹۹۵) و پرسشنامه بلوغ فناوری اطلاعات (نولان، ۱۹۷۹). روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی آنها با ضریب آلفای کرونباخ (بیش از ۰/۸۵) و پایایی ترکیبی (بیش از ۰/۸۰) تایید گردید. تحلیل داده ها با نرم افزارهای SPSS نسخه ۲۶ و SmartPLS نسخه ۴ انجام شد.یافته ها: نتایج مدلسازی معادلات ساختاری نشان داد که ابعاد ساختار سازمانی (تمرکززدایی، افقی گرایی و انعطاف پذیری) اثرات مثبت و معناداری بر چابکی سازمانی دارند (۰۱/۰>p). توانمندسازی روانشناختی به عنوان متغیر میانجی، بخش قابل توجهی از اثر غیرمستقیم ساختار بر چابکی را تبیین نمود (VAF بین ۳۲ تا ۴۷ درصد)، به گونه ای که ساختارهای انعطاف پذیر و افقی، از طریق افزایش حس خودکارآمدی، استقلال و تاثیرگذاری در کارکنان، بستر لازم برای پاسخگویی سریع به نیازهای شهروندان را فراهم می آورند. همچنین بلوغ فناوری اطلاعات به عنوان متغیر تعدیلگر، رابطه بین توانمندسازی روانشناختی و چابکی سازمانی را به طور معناداری تقویت نمود (۰۵/۰>p)، بدین معنا که در سطوح بالاتر بلوغ فناوری، اثر توانمندسازی بر چابکی به مراتب قویتر است. مدل نهایی پژوهش از برازش مطلوبی برخوردار بود (SRMR=۰.۰۵۸, NFI=۰.۹۲, CFI=۰.۹۴) و در مجموع ۶۳ درصد از واریانس چابکی سازمانی را تبیین نمود.نتیجه گیری: یافته های پژوهش به وضوح نشان می دهد که ارتقای چابکی سازمانی در شهرداری تهران، صرفا با تغییرات ساختاری محقق نمی شود، بلکه نیازمند تلفیق همزمان اصلاحات ساختاری، توانمندسازی نیروی انسانی و توسعه زیرساخت های فناورانه است. بر این اساس، پیشنهاد می شود شهرداری تهران با اتخاذ راهبردهای زیر، گامی موثر در جهت تسریع و توسعه خدمات شهری بردارد: (۱) کاهش سلسله مراتب و افزایش استقلال تصمیم گیری در سطوح عملیاتی (تمرکززدایی)؛ (۲) طراحی ساختارهای ماتریسی و شبکه ای برای افزایش هماهنگی بین واحدی (افقی گرایی)؛ (۳) بازنگری در آیین نامه های اداری و کاهش قوانین زائد برای افزایش انعطاف پذیری رویه ها؛ (۴) سرمایه گذاری هدفمند در بلوغ فناوری اطلاعات، از جمله استقرار سامانه های یکپارچه، هوشمندسازی فرایندها و توانمندسازی دیجیتال کارکنان؛ و (۵) طراحی برنامه های توانمندسازی روانشناختی نظیر آموزشهای مهارتهای فردی، واگذاری اختیار و مشارکت در تصمیم گیریهای کلیدی. تحقق این راهبردها می تواند شهرداری تهران را از یک سازمان بوروکراتیک و کند، به نهادی چابک، پاسخگو و شهروندمدار تبدیل نماید.

کلیدواژه ها:

چابکی سازمانی ، ساختار سازمانی ، توانمندسازی روانشناختی ، بلوغ فناوری اطلاعات ، خدمات شهری ، شهرداری تهران ، مدلسازی معادلات ساختاری